Tôi Dành Ba Ngày Ở DR Congo Để Cố Gắng Nhìn Thấy Một Ngọn Núi Lửa — Và Một Ngày Rưỡi Trong Số Đó Là Tắc Đường

Đường vành đai của Kinshasa lúc bốn rưỡi chiều biến thành một bãi đỗ xe không có điểm kết thúc. Chiếc taxi màu vàng của tôi bị kẹt giữa những chiếc xe tải, xe máy và những người đi bộ đội cả buồng chuối trên đầu, hoàn toàn không di chuyển đi đâu được. Người tài xế, một chàng trai trẻ tên Pascal, hạ cửa sổ xuống và tranh luận bằng tiếng Pháp Congo với một người bán thẻ điện thoại — không phải về chất lượng sóng, mà vì người bán hàng nghĩ rằng Leopards có thể thắng ít nhất một trận ở Africa Cup tiếp theo, còn Pascal nói: 'Nếu Leopards ghi được dù chỉ một bàn thắng, tôi sẽ tặng ông chiếc taxi này.' Bóng đá là công cụ phá băng hiệu quả nhất của Kinshasa. Tắc đường là cái thứ hai.

Cộng Hòa Dân Chủ Congo nằm ở trung tâm châu Phi, thủ đô Kinshasa, dân số hơn 100 triệu người. Diện tích đất liền của nó gấp bốn lần nước Pháp, nhưng lại có chưa đến 3.000 km đường trải nhựa. Khi tôi nói với bạn bè ở nhà rằng tôi sắp đến DR Congo để xem một ngọn núi lửa, phản ứng của hầu hết mọi người là: 'Bạn biết Núi Nyiragongo phun trào lần cuối vào năm 2021, đúng không?' Một phản ứng phổ biến khác là: 'Bạn biết tắc đường ở Kinshasa tệ thế nào rồi, đúng không?' Tôi sắp được biết.

Kinshasa là một thành phố bạn nghe thấy trước khi bạn nhìn thấy. Lúc năm rưỡi sáng, radio của nhà hàng xóm bắt đầu rò rỉ tiếng rumba Congo — cái nhịp điệu lười biếng không thể cưỡng lại khiến cả hiplife Tây Phi lẫn salsa Cuba đều cảm thấy thiếu thiếu. Đến chín giờ, tiếng rao hàng ngoài chợ đã trở thành một bản giao hưởng không có nhạc trưởng — người bán cá, người bán sạc điện thoại cũ, những bộ vest secondhand, gà sống, mỗi giọng nói đều chiến đấu để sinh tồn trên cùng một tần số. Giữa trưa, phà Sông Congo rú còi — một nốt trầm đến mức rung động trong lồng ngực bạn. Sáu giờ tối, dàn hợp xướng nhà thờ bắt đầu tập luyện — Congo là quốc gia nói tiếng Pháp lớn nhất thế giới và là một trong những nơi sùng đạo Công giáo nhất. Chín giờ tối, tiếng bình luận bóng đá bùng nổ từ cửa sổ mở toang của một quán bar — cái tên Chancel Mbemba lăn như một nhịp trống châu Phi. Tôi dành hai ngày trong thành phố này và chưa bao giờ cảm thấy cô đơn.

Con đường về phía đông từ Kinshasa là một bài kiểm tra sức chịu đựng của lòng kiên nhẫn. Ba trăm cây số có thể mất từ tám đến mười hai giờ — tùy thuộc vào thời tiết, tần suất dê băng qua đường cao tốc, và xác suất một chiếc xe bồn dầu bị hỏng. Tôi đã ăn hết cả một túi chuối nướng ven đường — giòn bên ngoài, mềm bên trong, rắc muối thô và ớt — mà con đường vẫn chưa thông. Nhưng tôi dần nhận ra một điều: ở mỗi lối vào làng, có một mảnh đất nện chặt, và trên mỗi mảnh đất, những đứa trẻ chân trần chơi bóng đá — đứa thì dùng chai nhựa, đứa thì dùng bó giẻ buộc thành quả bóng, thỉnh thoảng có một quả bóng thật đã phai màu với lớp da nhựa mòn đến mức lộ cả chỉ bên trong. Mỗi mảnh đất là một World Cup thu nhỏ. 'Khán đài' là những chiếc xô nhựa lật ngược. Trọng tài là một con dê đi ngang qua.

Công Viên Quốc Gia Virunga nằm ở phía bắc Goma. Vào công viên cần có hộ tống của kiểm lâm vũ trang — không phải vì động vật hoang dã tấn công, mà vì khu vực này đã nhiều lần bị xung đột vũ trang tàn phá trong nhiều thập kỷ. Người kiểm lâm là một thanh niên đầu ba mươi tên Emmanuel. Trên bắp chân phải, một vết sẹo cũ — 'Năm 2008, một con tinh tinh. Không phải tấn công — nó chỉ nhảy từ trên cây xuống và vấp phải tôi.' Ông kể câu chuyện cười này mà không cười. Ông đã tham gia hơn 120 cuộc tuần tra chống săn trộm, và ông nói rằng so với núi lửa, những kẻ săn trộm khó đoán hơn nhiều.

Cuộc leo lên Núi Nyiragongo bắt đầu ở độ cao 1.989 mét so với mực nước biển, trong rừng mưa nhiệt đới. Hai giờ đầu tiên: không khí đặc quánh hơi ẩm, chân phủ đầy bùn. Thảm thực vật chuyển từ lá rộng sang dương xỉ sang rêu rải rác, và rồi — rồi tất cả màu xanh biến mất. Trên ba nghìn mét, mặt đất trở thành đá núi lửa đen. Mỗi bước chân kêu lạo xạo, như đi trên bánh quy cháy. Nhiệt độ giảm từ ba mươi độ xuống còn tám độ. Người hướng dẫn nói: 'Bây giờ bạn hiểu tại sao tôi bảo bạn mang thêm áo khoác rồi chứ.'

Bảy rưỡi tối. Tôi đứng trên vành miệng núi lửa. Hồ dung nham hoạt động mạnh nhất thế giới sục sôi hai trăm mét bên dưới — không phải màu đỏ, mà là một sắc cam không thể gọi tên, nội tạng của mặt trời, máu của Trái Đất phơi bày trực tiếp trước không khí. Không có lan can. Không có bất kỳ loại ánh sáng nhân tạo nào. Thứ ánh sáng duy nhất là cái hồ đá nóng chảy đang cuộn trào ấy. Gió hút lên từ đáy miệng núi lửa, mang theo lưu huỳnh và một tiếng ầm ì tần số thấp — không hẳn là một âm thanh, giống một rung động bạn cảm thấy trong xương hơn. Người bạn đồng hành leo núi của tôi — một sinh viên từ Goma — nằm dài trên một tảng đá ở rìa và không nói gì trong suốt mười phút. Rồi cậu nói điều gì đó bằng tiếng Lingala. Emmanuel dịch: 'Cậu ấy nói — hồi nhỏ tôi nghĩ núi lửa là những thứ trong thần thoại, được vẽ trong sách giáo khoa. Bây giờ tôi không chắc nữa.'

Trên đường xuống, chân tôi run rẩy. Không phải vì sợ — creatine và mệt mỏi. Những ánh đèn rải rác của Goma lấp lánh bên dưới, Sông Congo là một dải ruy băng đen trong màn đêm. Một cậu bé chỉ vào đôi giày leo núi của tôi và nói bằng tiếng Pháp: 'Tu es allé au volcan?' Tôi gật đầu. Cậu giơ ngón tay cái và chạy đi. Những sân bóng đá ở Goma được lát bằng tro núi lửa — quả bóng nảy ở một độ cao hơi sai, độ xoáy thách thức vật lý tiêu chuẩn. Nhưng những đứa trẻ ở đây đã thích nghi từ lâu. Ở DR Congo, bạn luôn phải điều chỉnh theo một độ nảy không tuân theo những quy luật được mong đợi — dù đó là bóng đá, tắc đường, hay một ngọn núi lửa có tính khí thất thường.

Trở lại Kinshasa, một cơn mưa buổi sáng đang rơi. Chiếc taxi của Pascal lại kẹt trên cùng một đường vành đai — hoặc ít nhất là một con đường trông giống hệt. Radio đang phát nhạc rumba; anh ấy ngân nga theo, gõ ngón tay lên vô lăng. Tôi hỏi anh ấy có còn nghĩ Leopards có thể ghi bàn không. Anh mỉm cười: 'Ở Congo, lạc quan là một kỹ năng sinh tồn — quan trọng như biết cách mặc cả.' Bên ngoài cửa sổ, tôi thấy một chàng trai trẻ với quả bóng đá dưới chân, nước mưa bắn tung tóe khỏi bề mặt bóng, bắt lấy ánh sáng. Radio của Pascal chuyển từ rumba sang bình luận trận đấu — Chancel Mbemba lại ghi bàn. Anh hạ cửa sổ xuống và hét lên với một người xa lạ trên vỉa hè. Không ai hiểu anh nói gì. Nhưng tất cả mọi người đều mỉm cười.