Mono Lutisaka Bilumbu Tatu na DR Congo na Kusosa Kumona Ngumba ya Tiya—mpi Kilumbu mosi na Ndambu ya Yau Vandaka Matrafiki

Nzila ya Kinshasa ya ke zengomuka na ba heures iya na ndambu na nima ya midi ke kumaka parking ya nsuka ve. Taxi ya jaune na mono vandaka ya kukangama na kati-kati ya bakamyon, bamoto, ti bantu ya makulu yina ke simbaka maboko ya bitabe na ntu, ke kwenda ata fyoti ve. Chauffeur, toko mosi zina na yandi Pascal, kangulaka fenetre mpi kotaka na disolo na Français ya Congo ti ntekisi mosi ya ba carte ya téléphone — sambu na réception ya signal ve, kansi sambu ntekisi vandaka kuyindula nde Leopards lendaka kukina kikesa ata match mosi na Coupe d'Afrique ya ke kwisa, mpi Pascal tubaka: 'Kana Leopards tuta ata but mosi mono ta pesa nge taxi yayi.' Motobe kele kima ya kuluta kufungula masolo na Kinshasa. Matrafiki kele ya zole.

République Démocratique du Congo kele na kati-kati ya Afrika, mbansimfumu Kinshasa, bantu kuluta 100 millions. Etendue na yo kele mbala iya ya France, kansi yo kele ti bakilometre nkaka 3,000 mpamba ya ba nzila ya macadam. Ntangu mono songaka banduku na mono na nzo nde mono ke kwenda na DR Congo sambu na kumona ngumba ya tiya, mvutu ya bantu mingi vandaka: 'Nge ke zaba nde Mount Nyiragongo fulukaka tiya na mbala ya nsuka na 2021, ve?' Mvutu ya nkaka ya me zabanaka vandaka: 'Nge ke zaba mutindu matrafiki ya Kinshasa kele mbi, ve?' Mono vandaka pene-pene ya kuzaba.

Kinshasa kele mbanza mosi yina nge ke waka ntete nge mona. Na ba heures tanu na ndambu ya suka, radio ya voisin ke yantika kutiamusa rumba ya Congo — groove yina ya malembe-malembe yina nge lenda tina ve yina ke sala nde hiplife ya Westi ya Afrika ti salsa ya Cuba yonso kumona bo me kuka ve. Na ba heures yiva, makelele ya zandu me kuma symphonie ya kukonda chef d'orchestre — bateki ya mbisi, bateki ya ba chargeur ya téléphone ya dibulu, bakostume ya dibulu, bansusu ya luzingu, konso ndinga ke vita sambu na kuguluka na fréquence mosi. Na midi, ferry ya Nzadi-Congo ke bula klakson — note mosi ya nsi kibeni na mpila yo ke nikisa na kati ya kifua na nge. Na ba heures sambwadi ya nkokela, chorale ya église ke yantika répétition — Congo kele nsi ya kuluta nene ya Francophone na inza mpi mosi ya kuluta ngolo na Katolique. Na ba heures yiva ya mpimpa, commentaire ya motobe ke basisaka ngolo na fenetre ya kukangula ya bar mosi — zina ya Chancel Mbemba ke niokomukaka bonso ritme ya ngoma ya Afrika. Mono lutisaka bilumbu zole na mbanza yayi mpi mono waka ntete ve nde mono kele mpamba.

Nzila ya ke katuka Kinshasa kwenda na esti kele épreuve ya patience. Bakilometre nkaka tatu lenda baka konso kisika katuka na ba heures nana tii na kumi na zole — na kutadila ntangu, ba fréquences ya bankombo yina ke sabukaka nzila ya nene, ti probabilité nde camion ya mafuta kuzenga. Mono manisaka sachet ya mvimba ya makemba ya kuyoka ya lweka-nzila — ngolo-makasi na nganda, pete-pete na kati, ya kutiamuna mungwa ya nene mpi piment — mpi nzila vandaka kaka ya kukangama ve. Kansi mono yantikaka malembe-malembe kumona kima mosi: na konso kielo ya bwala, vandaka ti dikunzi ya ntoto ya kubula, mpi na zulu ya konso dikunzi ya ntoto, bana makulu mpamba ke bula motobe — bankaka ti mabotolo ya plastique, bankaka ti paketi ya bilele ya ntama ya kukanga bonso motobe, mpamba na mpamba motobe mosi ya kyeleka ya kuniokwa yina mpusu ya plastique me pasuka tii nge ke mona bansinga na kati. Konso dikunzi ya ntoto vandaka Coupe du Monde ya fioti. 'Ba gradin' vandaka ba seau ya plastique ya kubalula. Arbitre vandaka nkombo mosi ya ke luta.

Virunga National Park kele na nordi ya Goma. Kukota na parc ke lombaka escorte ya garde armé — sambu na ba attaque ya banyama ya mfinda ve, kansi sambu région yayi me lutaka mbala na mbala na ba conflit armé na bamvula mingi. Garde vandaka toko mosi na luyantiku ya bamvula makumi tatu zina na yandi Emmanuel. Na dibulu ya kitata na yandi ya kitata, cicatrice mosi ya ntama — '2008, chimpanzé mosi. Attaque ve — yandi bwaka kaka katuka na nti mpi tutaka mono.' Yandi songaka blague yayi kukonda kuseka. Yandi salaka ba patrouille anti-braconnage kuluta 120, mpi yandi tubaka nde na kufwanisa ti ngumba ya tiya, ba braconnier vandaka ya kuluta kukonda kuzabakana.

Kumata Mount Nyiragongo ke yantikaka na mètre 1,989 na zulu ya niveau ya mbu, na zamba ya mvula ya maseke. Ba heures zole ya ntete: mupepe ya kufuluka ti humide, makulu me fuluka na nzilu. Végétation ke sobolaka katuka na bankaya ya nene, tii na ba fougère, tii na mousse ya kupanzana, mpi na nima — na nima matiti yonso ke mana. Na zulu ya mètre nkaka tatu, ntoto ke kumaka matadi ya ndombe ya ngumba-maka. Konso makulu ke salaka makelele ya kudibwa-bwa, bonso nge ke tambula na zulu ya bisikiti ya kuyoka. Température ke kulumukaka katuka na ba degré makumi tatu tii na nana. Ntwadisi tubaka: 'Bubu yai nge me bakisa sambu na nki mono songaka nge kunata veste ya nkaka.'

Ba heures nsambwadi na ndambu ya mpimpa. Mono telamaka na lweka ya cratère. Liziba ya lave ya kuluta kusala na inza vandaka kutokinisa mètre nkaka zole na nsi — ve mbwaki, kansi kulele mosi ya orange yina kele ve ti zina, ba organe ya kati ya ntangu, menga ya Ntoto ya kubasisa pwelele na mupepe. Ba garde-fou ve. Lumière artificielle ya konso mutindu ve. Lumière mpamba vandaka liziba yina ya matadi ya kuyenga yina ke niokomuka. Mupepe pusamaka katuka na nsi ya cratère, ke nata soufre ti grondement mosi ya fréquence ya nsi — ve mpenza ndinga, kaka vibration yina nge ke waka na ba misisa na nge. Compagnon ya kumata na mono — étudiant mosi ya ke katuka Goma — lalaka ya kutama na tadi mosi na lweka mpi tubaka kima ve na ba minutes kumi ya mvimba. Na nima yandi tubaka kima mosi na Lingala. Emmanuel balulaka: 'Yandi ke tuba — bonso mwana mono vandaka kuyindula nde ba ngumba ya tiya kele bima ya ke katuka na mythologie, ya bo me sonika na ba livre ya école. Bubu yai mono kele na ntembe diaka.'

Na nzila ya kukulumuka, makulu na mono vandaka kunikana. Sambu na boma ve — créatine mpi fatigue. Batambi ya kupanzana ya Goma vandaka kupela na nsi, Nzadi-Congo vandaka ruban ya ndombe na kati ya mpimpa. Mwana-bakala mosi ya fyoti songaka ba botte ya randonnée na mono mpi tubaka na Français: 'Tu es allé au volcan?' Mono nikisaka ntu. Yandi pesaka mono pouce ya zulu mpi tinaka na kukina. Ba terrain ya motobe ya Goma kele ya kutula sable ya ngumba-maka — motobe ke pumbukaka na nda mosi ya fyoti ya luvunu, effet ya spin ke landaka ve physique ya normale. Kansi bana awa me yilumuka banda ntama. Na DR Congo, nge ke vandaka ntangu yonso ke ajuster na pumbu yina ke landaka ve bansiku ya bo ke kamba — ata yo kele motobe, matrafiki, to ngumba ya tiya yina kele ti nkengolo.

Kuvutuka na Kinshasa, mvula ya suka vandaka kubwa. Taxi ya Pascal vandaka ya kukangama na nzila yina mosi ya ke zengomuka — to ata mosi yina vandaka kumonana bonso yo. Radio vandaka kubula rumba; yandi vandaka kuyimbila malembe, ke bula misapi na volant. Mono yulaka yandi kana yandi vandaka kaka kuyindula nde Leopards lendaka kukina but. Yandi sekaka: 'Na Congo, optimisme kele compétence ya kuguluka — ya kuluta mfunu bonso kuzaba kusolula ntalu.' Na nganda ya fenetre, mono monaka toko mosi ti motobe na makulu, maza ya mvula ke pumbuka na zulu, ke simba lumière. Radio ya Pascal sobolaka katuka na rumba tii na commentaire ya match — Chancel Mbemba vandaka kukina diaka. Yandi kangulaka fenetre mpi bokaka na muntu mosi ya kuzaba ve na trottoir. Muntu mosi ve bakisaka kima yandi tubaka. Kansi bantu yonso sekaka.