Tôi Dành Ba Ngày Ở CHDC Congo Cố Gắng Nhìn Thấy Núi Lửa — Và Một Ngày Rưỡi Trong Số Đó Là Tắc Đường

Đường vành đai Kinshasa lúc bốn rưỡi chiều biến thành một bãi đỗ xe không có điểm cuối. Chiếc taxi vàng của tôi bị kẹt giữa xe tải, xe máy và những người đi bộ đội cả buồng chuối trên đầu, hoàn toàn không đi đâu cả. Người tài xế, một anh chàng trẻ tên Pascal, hạ cửa sổ xuống và tranh luận bằng tiếng Pháp Congo với một người bán thẻ điện thoại — không phải về chất lượng sóng, mà vì người bán cho rằng Leopards có thể thắng ít nhất một trận ở Cúp châu Phi sắp tới, và Pascal nói: 'Nếu Leopards ghi được một bàn thắng tôi sẽ tặng cậu cái taxi này.' Bóng đá là công cụ phá băng hiệu quả nhất của Kinshasa. Tắc đường là thứ hai.

Cộng hòa Dân chủ Congo nằm ở trung tâm châu Phi, thủ đô Kinshasa, dân số hơn 100 triệu người. Diện tích đất đai của nó gấp bốn lần nước Pháp, nhưng chỉ có chưa đến 3.000 km đường trải nhựa. Khi tôi nói với bạn bè ở nhà rằng tôi sẽ đến CHDC Congo để xem núi lửa, phản ứng của hầu hết mọi người là: 'Cậu biết Núi Nyiragongo phun trào lần cuối năm 2021, đúng không?' Một phản ứng phổ biến khác: 'Cậu biết tắc đường ở Kinshasa tệ thế nào, đúng không?' Tôi sắp được biết rồi.

Kinshasa là một thành phố bạn nghe thấy trước khi nhìn thấy. Lúc năm rưỡi sáng, radio nhà hàng xóm bắt đầu rỉ ra nhạc rumba Congo — cái groove lười biếng không thể cưỡng lại ấy khiến cả hiplife Tây Phi và salsa Cuba đều trở nên thiếu thốn. Đến chín giờ, tiếng la hét trong chợ đã trở thành một bản giao hưởng không nhạc trưởng — người bán cá, người bán sạc điện thoại cũ, vest secondhand, gà sống, mỗi giọng nói đều chiến đấu để sinh tồn trên cùng một tần số. Đến trưa, phà Sông Congo kéo còi — một nốt trầm đến mức nó rung lên trong lồng ngực bạn. Sáu giờ tối, dàn hợp xướng nhà thờ bắt đầu tập luyện — Congo là quốc gia nói tiếng Pháp lớn nhất thế giới và là một trong những nước sùng đạo Công giáo nhất. Chín giờ tối, bình luận bóng đá bùng nổ từ cửa sổ mở của một quán bar — tên Chancel Mbemba lăn đi như một mẫu trống châu Phi. Tôi dành hai ngày trong thành phố này và chưa bao giờ cảm thấy cô đơn.

Con đường về phía đông từ Kinshasa là một bài kiểm tra sức chịu đựng kiên nhẫn. Ba trăm km có thể mất từ tám đến mười hai tiếng — tùy thời tiết, tần suất dê băng qua đường cao tốc, và xác suất một xe bồn chở dầu bị hỏng. Tôi ăn hết cả một túi chuối nướng ven đường — giòn bên ngoài, mềm bên trong, rắc muối thô và ớt — mà đường vẫn chưa thông. Nhưng tôi dần nhận ra một điều: ở mỗi lối vào làng, có một mảnh đất nện, và trên mỗi mảnh đất, những đứa trẻ chân trần chơi bóng đá — có đứa dùng chai nhựa, có đứa dùng bó giẻ rách buộc thành quả bóng, thỉnh thoảng một quả bóng thật cũ kỹ với lớp vỏ nhựa đã mòn để lộ những sợi chỉ bên trong. Mỗi mảnh đất là một World Cup thu nhỏ. 'Khán đài' là những chiếc xô nhựa úp ngược. Trọng tài là một con dê đi ngang qua.

Vườn quốc gia Virunga nằm phía bắc Goma. Vào vườn cần có hộ tống của kiểm lâm vũ trang — không phải vì thú dữ tấn công, mà vì khu vực này đã nhiều lần bị xung đột vũ trang càn quét trong nhiều thập kỷ. Người kiểm lâm là một thanh niên ngoài ba mươi tên Emmanuel. Trên bắp chân phải, một vết sẹo cũ — 'Năm 2008, một con tinh tinh. Không phải tấn công — nó chỉ nhảy từ trên cây xuống và vấp vào tôi.' Anh kể câu đùa này mà không cười. Anh đã tham gia hơn 120 cuộc tuần tra chống săn trộm, và anh nói so với núi lửa, những kẻ săn trộm khó đoán hơn nhiều.

Cuộc leo lên Núi Nyiragongo bắt đầu ở độ cao 1.989 mét trên mực nước biển, trong rừng mưa nhiệt đới. Hai giờ đầu tiên: không khí đặc quánh hơi ẩm, hai chân phủ đầy bùn. Thảm thực vật chuyển từ lá rộng sang dương xỉ sang rêu rải rác, rồi — rồi tất cả màu xanh biến mất. Trên ba nghìn mét, mặt đất trở thành đá núi lửa đen. Mỗi bước chân giòn tan, như đi trên bánh quy cháy. Nhiệt độ giảm từ ba mươi độ xuống tám độ. Người hướng dẫn nói: 'Giờ cậu hiểu tại sao tôi bảo cậu mang thêm áo khoác rồi chứ.'

Bảy rưỡi tối. Tôi đứng trên miệng núi lửa. Hồ dung nham hoạt động mạnh nhất thế giới sôi sục hai trăm mét bên dưới — không phải màu đỏ, mà là một sắc cam không thể đặt tên, nội tạng của mặt trời, máu của Trái Đất lộ ra trực tiếp trong không khí. Không lan can. Không bất kỳ ánh sáng nhân tạo nào. Nguồn sáng duy nhất là hồ đá nóng chảy đang cuộn trào đó. Gió hút lên từ đáy miệng núi lửa, mang theo lưu huỳnh và một tiếng ầm ì tần số thấp — không hẳn là âm thanh, mà là một rung động bạn cảm nhận được trong xương. Người bạn đồng hành leo núi của tôi — một sinh viên từ Goma — nằm dài trên một tảng đá ở rìa và không nói gì suốt mười phút. Rồi cậu nói điều gì đó bằng tiếng Lingala. Emmanuel dịch: 'Cậu ấy nói — hồi nhỏ tôi tưởng núi lửa là những thứ trong thần thoại, được vẽ trong sách giáo khoa. Giờ tôi không chắc nữa.'

Trên đường xuống, hai chân tôi run rẩy. Không phải vì sợ — creatine và mệt mỏi. Những ánh đèn rải rác của Goma phát sáng bên dưới, Sông Congo là một dải ruy băng tối trong đêm. Một cậu bé chỉ vào đôi giày leo núi của tôi và nói bằng tiếng Pháp: 'Tu es allé au volcan?' Tôi gật đầu. Cậu giơ ngón tay cái và chạy đi. Những sân bóng đá ở Goma được lát bằng tro núi lửa — quả bóng nảy ở một độ cao hơi sai, độ xoáy bất chấp vật lý tiêu chuẩn. Nhưng lũ trẻ ở đây đã thích nghi từ lâu. Ở CHDC Congo, bạn luôn phải điều chỉnh với một cú nảy không tuân theo những quy luật được kỳ vọng — dù đó là bóng đá, tắc đường, hay một ngọn núi lửa có tính khí.

Trở lại Kinshasa, một cơn mưa buổi sáng đang rơi. Taxi của Pascal kẹt trên cùng một con đường vành đai — hoặc ít nhất là một con đường trông y hệt. Radio đang phát nhạc rumba; anh ngân nga theo, gõ ngón tay lên vô lăng. Tôi hỏi anh có còn nghĩ Leopards có thể ghi bàn không. Anh mỉm cười: 'Ở Congo, lạc quan là một kỹ năng sinh tồn — quan trọng như biết cách mặc cả vậy.' Ngoài cửa sổ, tôi thấy một thanh niên với quả bóng đá dưới chân, nước mưa bắn tung tóe khỏi bề mặt bóng, bắt lấy ánh sáng. Radio của Pascal chuyển từ rumba sang bình luận trận đấu — Chancel Mbemba lại ghi bàn. Anh hạ cửa sổ và hét vào một người hoàn toàn xa lạ trên vỉa hè. Không ai hiểu anh nói gì. Nhưng mọi người đều mỉm cười.