Men Iroqqa bordim – biror narsani isbotlash uchun emas, balki Bobil hali ham o‘sha yerda bo‘lgani uchun

Bag‘dod. Dajla daryosi. Ertalab soat olti. Bir baliqchi yog‘och qayiqning old tomonida turibdi, o‘ng qo‘li bilan to‘r tashlash harakati ikki ming yil oldingi Ossuriya relyeflaridagi tasvir bilan aynan bir xil. Daryoning narigi tomonidagi Mutannabiy ko‘chasi uyg‘onmoqda – kitob sotuvchilari sarg‘aygan eski kitoblarni suv o‘tkazmaydigan matolardan chiqarib, ochiq stendlarga qo‘yishmoqda. Qarshisidagi choyxonadan bugungi birinchi ko‘mir tutuni ko‘tarilmoqda. Daryo bo‘yidagi karnaylardan arabcha ertalabki yangiliklar eshitilmoqda – Iroq parlamenti bugun bir qonun loyihasini muhokama qilmoqchi, diktorning tezligi xuddi Ramazon og‘iz ochishdan oldin gapni tugatishga shoshilgandek. Faqat uzoqdagi harbiy samolyotlar va vaqti-vaqti bilan bosh uzra uchib o‘tadigan kaptarlar eslatadi: bu Mesopotamiyaning qadimiy ertalablaridan biri emas, balki 2026-yilgi Iroq.

Men bu yerga qahramonlik uchun kelmadim. G‘arb ommaviy axborot vositalari tomonidan xavfli deb ta’riflangan mamlakatni “sinash” uchun emas. Balki “Iraq World Cup 2026”ni qidirganimda ekranda nafaqat sayohat ogohlantirishlari, balki Bobil xarobalarining bir surati chiqqani uchun – ikki ming besh yuz yillik moviy sirlangan g‘ishtdan yasalgan sher, chang bosgan hovlida tikanli sim bilan o‘ralgan va deyarli bo‘sh. O‘shanda o‘yladim: agar Bobil hali ham o‘sha yerda bo‘lsa, nega hech kim bormaydi?

Iroq Yaqin Sharqda joylashgan bo‘lib, qadimda Mesopotamiya – “ikki daryo orasidagi yer” deb atalgan. Dajla va Furot daryolari bu yerda insoniyatning eng qadimiy sivilizatsiyasini yaratgan: mixxat yozuvi, Hammurapi qonunlari, Osma bog‘lar. 2003-yildan beri davom etgan urush va mojarolar bu mamlakat nomini “sivilizatsiya beshigi”dan “mojaro zonasi”ga aylantirdi. Ammo Mesopotamiya sheri – Iroq milliy terma jamoasi – 2026-yilda bu mamlakat nomidan jahon chempionati sahnasiga chiqadi. Hech qachon Iroq haqida qidirmagan ko‘pchilik uchun futbol bu eshikni ochadigan birinchi sababdir.

Mutannabiy ko‘chasida har juma kuni Bag‘dodning eng yaxshi kitob bozori bo‘ladi. Kitoblar xuddi aralashgan vaqt chizig‘iga o‘xshaydi: sarg‘aygan she’rlar to‘plami yonida arzon ingliz tili darsliklari, Saddam davridagi siyosiy risolalar yonida bir necha marta qo‘ldan o‘tgan “Harry Potter”ning arabcha tarjimasi. Bir kitob do‘koni egasi – u ko‘zoynak taqib olgan, barmoqlari o‘nlab yillar davomida siyoh va changdan kul rangga aylangan – menga ingliz tilida dedi: “Saddam davrida bu ko‘chadagi kitob do‘konlari yoqib yuborilgan. Amerikaliklar bosqinida yana bir marta yoqildi. Ammo kitob o‘lmadi, daryo o‘zgarmadi.” U tashqaridagi Dajla daryosiga ishora qildi: “Bu daryo barcha hukumatlarimizdan ham qadimiy. U Bobil shohlarini, Abbosiylar davri shoirlarini, inglizlarning tanklarini ko‘rgan – endi esa bizni kuzatmoqda.”

Bobil xarobalari Bag‘doddan taxminan 85 km janubda, ikki soatlik yo‘l. Ammo bu ikki soat kamida to‘rtta harbiy nazorat punkti va bir vaqtlar Amerika uchuvchisiz samolyotlari zich patrul qilgan havo hududidan o‘tadi. Yetib kelganingizda, to‘xtash joyida faqat ikkita mashina bor – biri gidniki, ikkinchisi Iroq qadimiy ashyolar idorasi xodiminiki. Gidning ismi Hassan, Bobil viloyatida tug‘ilgan, u xarobalarning katta temir eshigini xuddi o‘z hovlisining orqa eshigini ochgandek bemalol ochdi: “Hozir sayyohlik mavsumi emas – Bobil hech qachon sayyohlik mavsumi bo‘lmagan.” U Ishtar darvozasi xarobalariga ishora qildi – moviy sirlangan g‘ishtlardagi ajdaho va buqalar hali ham butun – va dedi: “Nabukodonosor II bu darvozani qurganida, Bobil yer yuzidagi eng katta shahar edi. Hozir – hozir uning avtobus yo‘nalishi ham yo‘q.” Uning ovozida o‘ziga achinish yo‘q, faqat bayonot bor edi.

Shimoliyroqdagi Erbil (Erbil) – Iroq Kurdiston avtonom viloyatining poytaxti, uning ritmi va xavfsizlik holati butunlay boshqacha. Qal’a (Citadel) – dunyodagi eng qadimiy shahar manzilgohlaridan biri, olti ming yil davomida hech qachon tashlab ketilmagan – shahar markazidan qum rangidagi ulkan tortdek ko‘tariladi. Bir kurd talabasi meni o‘zining eng sevimli kabob do‘koniga olib bordi, ovqatni yutib, bir vaqtning o‘zida Aymen Husayn (Hawijada tug‘ilib o‘sgan iroqlik hujumchi)ning gol urish hikoyalarini aytib berdi. “U Ummon terma jamoasiga qarshi o‘yinda bosh bilan gol urdi,” dedi u, “o‘sha kuni men Erbildagi choyxonada jonli efirni tomosha qilardim. Butun choyxonadagilar sakrab ketishdi – kurdlar, arablar, turkmanlar – o‘sha kuni faqat bitta kimlik bor edi.” U kabob tayog‘i bilan stol ustiga futbol maydoni shaklini chizdi va o‘rtasiga ikki so‘z yozdi: Iroq.

南部美索不达米亚湿地——传说中的伊甸园所在地——是我在伊拉克看到的最后一个，也是最不真实的地方。芦苇搭成的浮动房屋（Mudhif）在水面上轻轻晃动，水牛只露出一个鼻子和一对弯角。一个船夫站在他的独木舟上用简单的英语说：'萨达姆曾经想过把这片湿地全部抽干——惩罚这里的沼泽阿拉伯人。水退了十年。然后美国人来了，水又回来了。现在——水退了又涨，涨了又退。湿地还是湿地。'他划了一下桨，前方惊起一群白鸟。不需要任何评论，事实本身已经有足够的分量。

在巴格达的最后一个晚上，我回到了Mutannabi街的茶馆。同一个位置，同一壶阿拉伯咖啡。旁边桌上，一个年轻人正在用阿拉伯语给朋友们翻译手机上关于伊拉克世界杯预选赛的新闻。偶尔蹦出'Mbappé'和'Messi'这样的单词——足球是全球通用的方言。我写下这最后一页笔记的时候，茶馆外面传来了宣礼声。底格里斯河在夜色中什么都看不见了，只能听到水流声。我想把一切都写在一个句子里，但Hassan——巴比伦的导游——在我离开时已经替我写好了：'你知道吗，尼布甲尼撒二世死后不到一百年，巴比伦就空了。但今天的旅游手册上，伊拉克只有'禁止前往'。这座城市的运气不太好——它被历史封了一个太高的头衔，又被现实压了太低的评语。'我付了咖啡钱。留言簿上签了名——虽然没有人会看。