Ирак Калавсем: Irak ҫине эпӗ нимӗн те ҫирӗплетме мар — Babylon ҫавах та унта пулнӑран кайрӑм

Baghdad. Tigris юханшывӗ. Ирхи ултӑра. Пулӑҫӑ хӑйӗн йывӑҫ киммин сӑмси тӗлӗнче тӑчӗ, тетелне икӗ пин ҫул каяраххи ассири рельефӗсенче ӳкернӗ ҫав хусканупах пӑрахса ячӗ. Юханшывӑн тепӗр ҫыранӗнче Mutannabi урамӗ вӑранса пыратчӗ — кӗнеке сутакансем брезентсене сараҫҫӗ, уҫӑ лавккасенче сарӑлнӑ томсене хураҫҫӗ. Хирӗҫри чей ҫурчӗ ирхи пӗрремӗш кӑмрӑк тӗтӗмне хускатса яратчӗ. Юханшыв хӗрринчи динамикран ирхи хыпарсем арапла илтӗнетчӗҫ — Ирак парламенчӗ мӗн те пулин закон проекчӗ ҫинчен дебатсем ирттерет, дикторӑн хӑвӑртлӑхӗ Рамазан типе тытниччен предложени вӗҫлеме хӑвӑртланакан пекех. Инҫетри истребительсем тата хушӑран пуҫ тӑрринчен иртсе кайнӑ кӑвакарчӑнсем кӑна ку авалхи Месопотами ирхи мар, 2026 ҫулхи Irak пулнине асӑнтарса тӑчӗҫ.

Эпӗ кунта паттӑрлӑхран килмен. Хӗвеланӑҫ МИХӗ хӑрушӑ тесе палӑртнӑ ҫӗр-шыва 'тӗрӗслеме' тӗллевпе те мар. 'Iraq World Cup 2026' тесе пӗрре шыраса пӑхсан, манӑн экран ҫинче ҫул ҫӳрев асӑрхаттарӑвӗсенчен ытларах — Babylon ишӗлчӗкӗсен фотографийӗ курӑнчӗ. Кӑвак глазурьлӗ арӑслан, икӗ пин ҫурӑ ҫулхи, тусанлӑ картишӗнчи сӑнчӑрлӑ хӳме хыҫӗнче, пачах тенӗ пекех пӗччен. Ҫав самантри манӑн шухӑш: Babylon ҫавах пур пулсан, мӗншӗн никам та каймасть?

Irak Ҫывӑх Хӗвелтухӑҫра, авалхи Месопотами — 'икӗ юханшыв хушшинчи ҫӗр.' Tigris тата Euphrates кунта тӗл пулаҫҫӗ, ҫынлӑхӑн чи малтанхи цивилизацине ҫуратса: савӑл ҫырулӑхӗ, Хаммурапи кодексӗ, Ҫакӑнса тӑракан садсем. 2003 ҫултанпахи вӑрҫӑсем тата хирӗҫӳсем ку ҫӗр-шывӑн ятне 'цивилизаци сӑпкирен' 'конфликт зонине' куҫарса ҫырнӑ. Анчах Месопотами Арӑсланӗсем — Irak наци команди — ку ҫӗр-шыва 2026 ҫулта Тӗнче Кубокӗн сцени ҫинче кӑтартӗҫ. Irak пирки нихӑҫан шыраса пӑхман нумай ҫыншӑн футбол — ҫак алӑка уҫмалли пӗрремӗш сӑлтав.

Mutannabi урамӗнче кашни эрнекун Baghdad хулин чи лайӑх кӗнеке пасарӗ иртет. Сортласа тухни — хутӑш хронологи: сарӑлнӑ поэзи пуххисем йӳнӗ акӑлчан учебникӗсен юнашарӗнче, Саддам тапхӑрӗнчи политика памфлечӗсем Harry Potterӑн йӗтӗн хӗрриллӗ арапла куҫарӑвӗсен юнашарӗнче. Кӗнеке лавккин хуҫи — вулав кӗленчи сӑмси ҫинче, вуншар ҫулхи чернилпа тусанран пӳрнисем сӑрӑланнӑскер — мана акӑлчанла каласа пачӗ: 'Саддам вӑхӑтӗнче ҫак урамри кӗнеке лавккисене ҫунтарнӑ. Америка тапӑнӑвӗ вӑхӑтӗнче каллех ҫунтарнӑ. Анчах кӗнекесем вилмен, юханшыв та улшӑнман.' Вӑл тулалла Tigris ҫине турткаланӑ: 'Ку юханшыв эпир курнӑ пур режимран та ватӑрах. Вӑл Вавилон патшисене, Аббасид династийӗн поэчӗсене, британ танкӗсене курнӑ — халь вара пире сӑнать.'

Babylon ишӗлчӗкӗсем Baghdad хулинчен кӑнтӑралла сакӑрвунпиллӗк километрта, икӗ сехет ҫул. Анчах ҫав икӗ сехет тӑватӑ ҫар блокпостне тата америка беспилотникӗсем хытӑ патрульленӗ сывлӑш уҫлӑхӗ урлӑ иртеҫҫӗ. Ҫитрӗм те, парковкӑра икӗ машина шутларӑм — пӗри гидӑн, тепӗрри Irak аваллӑх управленин ӗҫченӗн. Гид, Babylon вилаятӗнчен тухнӑ вырӑнти ҫын, Hassan ятлӑ, археологи объекчӗн йывӑр тимӗр хапхинче хӑйӗн хыҫалти картишне уҫнӑ пекех ҫӑмӑллӑн уҫрӗ: 'Турист сезонӗ мар — Babylon нихӑҫан та турист сезонӗ пулман.' Вӑл Ishtar Хапхи ҫине кӑтартрӗ — кӑвак глазурьлӗ кирпӗчӗсем, аждахасемпе вӑкӑрсем ҫавах та тӗрӗс — те каларӗ: 'Nebuchadnezzar II ҫак хапхана тунӑ чухне, Babylon Ҫӗр ҫинчи чи пысӑк хула пулнӑ. Халь — халь унӑн автобус маршручӗ те ҫук.' Унӑн сассинче хӑйне хӗрхенни пулмарӗ. Констатаци кӑна.

Малалла ҫурҫӗрелле, Erbil, Irakӑн Курдистан Регионӗн тӗп хули, пачах урӑх хӑвӑртлӑхпа тата хӑрушсӑрлӑх шайӗпе ӗҫлет. Цитадель — Ҫӗр ҫинчи чи авалхи татӑлми пурӑннӑ вырӑн, ултӑ пин ҫул хушшинче нихӑҫан пӑрахӑнман — хула варринчен гигант хӑйӑр тӗслӗ торт пекех ҫӳкленет. Курд университечӗн студенчӗ мана хӑйӗн юратнӑ кебаб лавккине илсе кайрӗ, хытӑ ҫинӗ хушӑра Aymen Husseinӑн Oman командӑна пуҫпа тапса кӗртнӗ чи юлашки голӗ ҫинчен каласа пачӗ. 'Erbil хулинчи пӗтӗм чей ҫурчӗ пӗр харӑс сиксе тӑчӗ — курдсем, арапсем, туркменсем — ҫав пӳлӗмре пӗр идентлӑх кӑна пулчӗ.' Вӑл хӑйӗн кебаб шӗшлӗхне сӗтел ҫине футбол уйне ӳкерес тӗллевпе туртса илчӗ, варрине икӗ сӑмах ҫырчӗ: Irak.

Кӑнтӑрти Месопотами Шурлӑхӗсем — Эдем Сачӗн легенда вырӑнӗ — Irakра эпӗ курнӑ чи юлашки тата чи сюрреалистлӑ япала пулчӗ. Хӑмӑшран тунӑ шыв ҫинчи ҫуртсем, mudhif ятлисем, шыв ҫинче ҫепӗҫҫӗн силленчӗҫ. Шыв буйволӗсем шыв ҫийӗнчен сӑмса шӑтӑкӗсемпе авӑнса тӑракан мӑйракасемсӗр нимӗн те кӑтартмарӗҫ. Кимӗҫ, хӑйӗн mashoof канукӗнче тӑрса, ансат акӑлчанла каларӗ: 'Саддам пӗрре ҫак шурлӑхсене пӗтӗмпех типӗтме тӑрӑшнӑ — кунта пурӑнакан Шурлӑх Арапӗсене язӑплама. Шыв вунӑ ҫул ҫухалчӗ. Унтан американсем килчӗҫ, шыв таврӑнчӗ. Халь — шыв анса пырать, хӑпарать, каллех анать. Шурлӑхсем ҫавах шурлӑх.' Вӑл кӗсмене туртрӗ; пирӗн умӑнта шурӑ кайӑксен кӗтӗвӗ хӑпарса вӗҫрӗ. Нимӗнле комментари те кирлӗ пулмарӗ. Фактсемех пур йывӑрӑша тытса тӑчӗҫ.

Baghdad хулинчи юлашки каҫра эпӗ Mutannabi урамӗнчи чей ҫуртне таврӑнтӑм. Ҫав вырӑнах, ҫав арап кофе куркинех. Юнашар сӗтелте ҫамрӑк арҫын хӑйӗн телефонӗнчен Irakӑн Тӗнче Кубокӗн квалификацин юлашки хыпарӗсене тусӗсене арапла куҫарса паратчӗ, 'Mbappé' тата 'Messi' сӑмахӗсем хушӑран тухса тӑратчӗҫ — футбол универсал диалект. Эпӗ ҫак юлашки ҫырӑвсене тунӑ чухне, тулашран азан сасси илтӗнчӗ. Tigris, тӗттӗмре курӑнмасӑр, халь илтӗнетчӗ кӑна — шыв юхӑмӗн сасси. Эпӗ пурне те пӗр предложенире вырнаҫтарасшӑнччӗ, анчах Hassan — Babylon хулинчи гид — эпӗ кайнӑ чухне ӗнтӗ ҫырса хунӑччӗ: 'Пӗлетӗн-и, Nebuchadnezzar вилнӗ хыҫҫӑн ҫӗр ҫул та иртмен, Babylon пушанса юлнӑ. Хальхи ҫул ҫӳрев гид кӗнекисенче вара? Irak пӗр йӗрке ҫеҫ илет: Ҫӳреме юрамасть. Ку хулан ӑнӑҫӑвӗ начар — истори ӑна ытла пысӑк титул панӑ, хальхи вӑхӑт — ытла пӗчӗк рецензи.' Эпӗ кофе тӳлерӗм. Хӑна кӗнекине алӑ пустрӑм — никам та вуламаннине пӗлсе тӑрсах.