Irak seyahatnamesi: Irak'a Gittim—Bir Şeyi Kanıtlamak İçin Değil, Babil Hâlâ Orada Olduğu İçin

Bağdat. Dicle Nehri. Sabah altı. Bir balıkçı ahşap sandalının pruvasında duruyor, ağını iki bin yıl önce Asur kabartmalarında tasvir edilen hareketin tıpatıp aynısıyla atıyordu. Nehrin karşısında, Mutannabi Caddesi uyanıyordu — kitapçılar brandalarını açıyor, sararmış ciltleri açık hava tezgâhlarına diziyordu. Karşıdaki çayhane, sabahın ilk mangal kömürü dumanı kıvrımını gönderiyordu. Nehir kıyısındaki bir hoparlörden Arapça sabah haberleri geliyordu — Irak parlamentosu bir yasa tasarısını tartışıyor, spikerin temposu Ramazan orucu başlamadan cümlesini bitirmeye çalışan biri kadar hızlı. Sadece uzaktaki savaş uçakları ve ara sıra tepeden geçen güvercinler size bunun antik bir Mezopotamya sabahı olmadığını hatırlatıyordu — burası 2026'da Irak'tı.

Buraya kahramanlıktan gelmemiştim. Batı medyası tarafından tehlikeli olarak tanımlanan bir ülkeye 'meydan okumak' istediğim için değil. Tek bir 'Irak Dünya Kupası 2026' aramasından sonra ekranımın seyahat uyarılarından fazlasını göstermesiydi — Babil harabelerinin bir fotoğrafını göstermişti. Mavi sırlı bir aslan, iki bin beş yüz yıllık, tozlu bir avluda zincir bağlantılı bir çitin arkasında, neredeyse tamamen yalnız. O anki düşüncem: Babil hâlâ oradaysa, neden kimse gitmiyor?

Irak, Ortadoğu'da, antik Mezopotamya'da — 'iki nehir arasındaki toprak'ta yer alır. Dicle ve Fırat burada buluşur, insanlığın en eski uygarlığını doğurur: çivi yazısı, Hammurabi Kanunları, Asma Bahçeler. 2003'ten bu yana savaşlar ve çatışmalar bu ülkenin adını 'medeniyetin beşiği'nden 'çatışma bölgesi'ne çevirdi. Ama Mezopotamya Aslanları — Irak'ın milli takımı — 2026'da bu ülkeyi Dünya Kupası sahnesinde temsil edecek. Irak'ı hiç aramamış birçok insan için futbol, bu kapıyı açmanın ilk sebebi olacak.

Mutannabi Caddesi, her Cuma Bağdat'ın en iyi kitap pazarına ev sahipliği yapar. Seçki, altüst olmuş bir zaman çizelgesidir: sararmış şiir kitapları ucuz İngilizce ders kitaplarının yanında, Saddam dönemi siyasi broşürleri köpek kulaklı Arapça Harry Potter çevirilerinin yanında. Bir kitapçı sahibi — burnunda okuma gözlüğü, parmakları on yılların mürekkebi ve tozundan grileşmiş — benimle İngilizce konuştu: 'Saddam zamanında, bu caddedeki kitapçılar yakıldı. Amerikan işgali sırasında, yine yakıldı. Ama kitaplar ölmedi ve nehir değişmedi.' Pencereyi işaret ederek Dicle'yi gösterdi: 'Bu nehir, şimdiye kadar sahip olduğumuz tüm rejimlerin toplamından daha yaşlıdır. Babil krallarını, Abbasi hanedanının şairlerini, İngiliz tanklarını gördü — ve şimdi de bizi izliyor.'

Babil harabeleri, Bağdat'ın yaklaşık seksen beş kilometre güneyinde, iki saatlik bir sürüş mesafesindedir. Ama o iki saat, en az dört askeri kontrol noktasından ve Amerikan insansız hava araçlarının bir zamanlar yoğun şekilde devriye gezdiği bir hava sahası şeridinden geçer. Varışta, otoparktaki iki araç saydım — biri rehbere, diğeri Irak eski eserler dairesinin bir çalışanına aitti. Babil Valiliği'nden Hasan adındaki rehber, arkeolojik alanın ağır demir kapısını, kendi arka bahçesinin kilidini açan birinin rahatlığıyla açtı: 'Turist sezonu değil — Babil asla turist sezonu değildir.' İştar Kapısı'nı işaret etti — mavi sırlı tuğlaları, ejderhaları ve boğaları hâlâ sağlam — ve: 'Nebukadnezar bu kapıyı inşa ettiğinde, Babil dünyanın en büyük şehriydi. Şimdi — şimdi bir otobüs güzergâhı bile yok.' Sesinde kendine acıma yoktu. Sadece bir tespit.

Daha kuzeyde, Irak Kürdistan Bölgesi'nin başkenti Erbil, tamamen farklı bir tempoda ve güvenlik seviyesinde işler. Erbil Kalesi — dünyanın en eski sürekli yerleşim yeri olan, altı bin yılda hiç terk edilmemiş yerleşim — şehir merkezinden dev bir kum renkli pasta gibi yükselir. Kürt bir üniversite öğrencisi beni en sevdiği kebap tezgâhına götürdü ve aç kurt ısırıkları arasında, Aymen Hussein'in Umman'a kafayla attığı son golü anlattı. 'Erbil'deki bütün çayhane aynı anda zıpladı — Kürtler, Araplar, Türkmenler — o odada sadece bir kimlik vardı.' Kebap şişini kullanarak masaya bir futbol sahasının şeklini çizdi ve ortasına iki kelime yazdı: Irak.

Güneydeki Mezopotamya Bataklıkları — Cennet Bahçesi'nin efsanevi yeri — Irak'ta gördüğüm son ve en gerçeküstü şeydi. Mudhif olarak bilinen yüzen kamış evler suyun üzerinde usulca sallanıyordu. Su mandaları, yüzeyin üzerinde burun deliklerinden ve bir çift kavisli boynuzdan başka bir şey göstermiyordu. Mashoof kanosunda duran bir kayıkçı, basit bir İngilizceyle: 'Saddam bir zamanlar tüm bu bataklıkları kurutmaya çalıştı — burada yaşayan Bataklık Araplarını cezalandırmak için. Su on yıl boyunca kayboldu. Sonra Amerikalılar geldi ve su geri döndü. Şimdi — su iniyor, çıkıyor, yine iniyor. Bataklıklar hâlâ bataklık.' Küreğini daldırdı; önümüzde, bir beyaz kuş sürüsü havalandı. Yoruma gerek yoktu. Olguların kendisi tüm ağırlığı taşıyordu.

Bağdat'taki son akşamımda, Mutannabi Caddesi'ndeki çayhaneye geri döndüm. Aynı sandalye, aynı demlik Arap kahvesi. Yan masada, genç bir adam en son Irak Dünya Kupası eleme haberlerini telefonundan arkadaşlarına Arapça çeviriyordu; 'Mbappé' ve 'Messi' kelimeleri ara sıra sızıyordu — futbol evrensel lehçedir. Bu son notları yazarken, dışarıdan ezan sesi yükseldi. Karanlıkta görünmez olan Dicle, şimdi sadece duyulabiliyordu — suyun hareketinin sesi. Her şeyi tek bir cümleye sığdırmak istedim, ama Babil'deki rehber Hasan, ayrıldığımda benim için çoktan yazmıştı: 'Biliyor musun, Nebukadnezar'ın ölümünden yüz yıldan az bir süre sonra Babil boştu. Ama günümüzün seyahat rehberlerinde? Irak'a tek bir satır düşer: Seyahat etmeyin. Bu şehrin şansı pek yaver gitmemiş — tarih ona fazla büyük bir unvan verdi, bugün ise fazla küçük bir eleştiri.' Kahvemi ödedim. Ziyaretçi defterini imzaladım — kimse okumayacak olsa da.