Ndzi ye eIraq (Iraq)—ku nga ri ku kombisa nchumu, hikuva Babylon (Babylon) a yi ha ri kona

Baghdad (Baghdad). Nambu wa Tigris (Tigris). Nkarhi wa tsevu a misa. Muvhimi wa tinhlampfi u yime emahlweni ka xikepe xa khuni, xandla xa yena xa xinene xi chela rikoto—swi fana ni xifaniso xa khale xa Assyria (Assyria) laha swemakumu. Xitrato xa Mutannabi (Mutannabi) lexi nga nambu xi sungula ku pfuka—vaxavisi va tibuku va humesa tibuku ta khale leti nga tshwuka eka malepisi ya mati, va ti veka eka swivava swa le handle. Ndlwini ya tiya leyi nga tlhelo yi humesa musi wo sungula wa malahla namuntlha. Xipandza xa le nambu xi humesa mibvumo ya xihloko xa Arabe (Arabic) xa misa—Palamende ya Iraq (Iraq) yi ta kanela nawu wun’wana namuntlha, ririmi ra muviki ri hatlisa onge u lava ku heta mbulavulo endzhaku ka ku tshama. Ntsena tinyimpfi ta le kule na makhumba lama hahaka nkarhi na nkarhi swi ku tsundzuxa leswaku leri a hi rona misa ra khale ra Mesopotamia (Mesopotamia), kambe i Iraq (Iraq) ya 2026.

A ndzi tlangi laha hikuva ndzi lava ku va ni vutshila. Ku nga ri hikuva ndzi lava 'ku ringeta' tiko leri nga tiveka onge ri ni vungozi hi vutivi bya le Vupela-dyambu. Kambe hikuva endzhaku ka ku kambela 'Iraq World Cup 2026', eka xikrini a ku humelela ku nga ri ntsena switsundzuxo swa vuhlayiseki, kambe ni xifaniso xa xihlovo xa Babylon (Babylon)—Nghala ya xibakele xa bulu ya khale ya 2500 wa malembe, yi rhendzeriwe hi waya ya nsimbhi eka ndhawu leyi nga na nkungu, yi nga na munhu. Leswi a ndzi anakanya: Loko Babylon (Babylon) yi ha ri kona, hikwalaho ka yini ku nga ri na munhu loyi a yaka?

Iraq (Iraq) yi le Mpfumalanga wa le Xikarhi, yi tiveka khale tanihi Mesopotamia (Mesopotamia)—'tiko exikarhi ka milambu yimbirhi'. Nambu wa Tigris (Tigris) na Euphrates (Euphrates) swi hlangane laha ku humesa ndhavuko wo sungula wa vanhu: Tsalwa ra xibakele, Nawu wa Hammurabi (Hammurabi), Miako ya le tilweni. Tinyimpi na ku lwa ku sukela 2003 swi hundzuluxe vito ra tiko leri ku suka eka 'ndhawu ya ndhavuko' ku ya eka 'ndhawu ya ku lwa'. Kambe Nghala ya Mesopotamia (Mesopotamia)—xipano xa tiko xa Iraq (Iraq)—xi ta yimela tiko leri eka xiteji xa Nkandzi wa Misava hi 2026. Eka vanhu vo tala lava nga tshamaka va kambela Iraq (Iraq), bolo ya milenge i xivangelo xo sungula xo pfulela rivanti leri.

Xitrato xa Mutannabi (Mutannabi) xi na makete ya tibuku ya Baghdad (Baghdad) lowunene swinene hi Sonto. Muxaka wa tibuku wu fana ni nkarhi lowu pfilunganyeke: ehandle ka tibuku ta vutlhokovetseri leti nga tshwuka ku ni tibuku ta xinghezi ta xikolo leti nga tirhisiwa, ehandle ka tibuku ta vupolitiki ta nkarhi wa Saddam (Saddam) ku ni tibuku ta 'Harry Potter' (Harry Potter) leti hundzuluxeriweke eka Xiarabe (Arabic) leti nga tirhisiwa ka tala. Muxavisi wa tibuku un’wana—a a ambale tihlalu ta khale, tintiho ta yena ti nga tshwuka hi inki na nkungu wa malembe—a ku eka mina hi Xinghezi: 'Nkarhi wa Saddam (Saddam) xitrato lexi a xi tshwile hi ndzilo. Loko va Amerika (America) va nghena, xi tshwa nakambe. Kambe tibuku a ti fanga, nambu a wu cinci.' A kombisa nambu wa Tigris (Tigris) lexi nga le handle: 'Nambu lowu wu kule ku tlula mifumo hinkwayo ya hina. Wu vone tihosi ta Babylon (Babylon), vatlhokovetseri va Abbasid (Abbasid), matimba ya le England (England)—sweswi wu hi vona.'

Xihlovo xa Babylon (Babylon) xi le dzongeni ka Baghdad (Baghdad) kwalomu ka 85 wa tikhilomitara, ku famba tiawara timbirhi hi movha. Kambe tiawara letimbirhi ti hundza swikoweto swa vuhlayiseki swa masocha swa mune na ndhawu leyi a yi tala ku famba hi tipulaneti ta le Amerika (America). Loko u fika, eka ndhawu ya ku veka timovha a ku ri ni timovha timbirhi ntsena—yin’wana ya mutsundzuxi, yin’wana ya mutirhi wa xihlovo xa Iraq (Iraq). Mutsundzuxi a vuriwa Hassan (Hassan), a ri xilumi xa xifundzha xa Babylon (Babylon), a pfulela rivanti ra nsimbhi ra xihlovo onge u pfulela rivanti ra ndhawu ya yena: 'Sweswi a hi nkarhi wa vupfhumba—Babylon (Babylon) a yi tshami yi ri nkarhi wa vupfhumba.' A kombisa xihlovo xa Ishtar (Ishtar)—timhisi na tihomu ta xibakele xa bulu ti ha ri kona—a ku: 'Loko Nebuchadnezzar II (Nebuchadnezzar II) a aka rivanti leri, Babylon (Babylon) a ri ri doroba ra nkulu swinene emisaveni. Sweswi—sweswi a ri na ndlela ya mabazi.' Ririmi ra yena a ri ri na ku tihlupheka, kambe ku vula ntsena.

E n’walungwini, Erbil (Erbil) i ntsindza wa xifundzha xa Kurdistan (Kurdistan Region) xa Iraq (Iraq), xiyimo na vuhlayiseki swi hambane swinene. Citadel (Citadel)—xin’wana xa swihlovo swa khale swinene emisaveni, leswi nga tshamaka swi ri kona swemakumu—xi tlakuka exikarhi ka doroba, onge i khekhe ra nkulu ra xibakele xa sava. Xidyondzi xa Kurdistan (Kurdistan) xi ndzi yise eka ndhawu ya yena ya ku rhandza ya nyama yo tshwa, hi ri karhi hi dya hi hatlisa a ri karhi a vulavula hi mitshikelelo ya Aymen Hussein (Aymen Hussein) (muhlaseli wa Iraq (Iraq) loyi a tswariweke a kule eHawija (Hawija)). 'U hlaserile nhloko eka ntlangu wa Oman (Oman),' a ku yena, 'Siku rero a ndzi ri eka ndlwini ya tiya eErbil (Erbil) ndzi languta ntlangu. Vanhu hinkwavo va ndlwini ya tiya va tlulile—va Kurdistan (Kurdistan), va Arabe (Arab), va Turkmen (Turkmen)—siku rero a ku ri na xiyimo xin’we ntsena.' A tirhisa xitayela xa nyama yo tshwa ku tsala xiyimo xa bolo ya milenge eka tafula, a tsala exikarhi marito mambirhi: Iraq (Iraq).

南部美索不达米亚湿地——传说中的伊甸园所在地——是我在伊拉克看到的最后一个，也是最不真实的地方。芦苇搭成的浮动房屋（Mudhif）在水面上轻轻晃动，水牛只露出一个鼻子和一对弯角。一个船夫站在他的独木舟上用简单的英语说：'萨达姆曾经想过把这片湿地全部抽干——惩罚这里的沼泽阿拉伯人。水退了十年。然后美国人来了，水又回来了。现在——水退了又涨，涨了又退。湿地还是湿地。'他划了一下桨，前方惊起一群白鸟。不需要任何评论，事实本身已经有足够的分量。

在巴格达的最后一个晚上，我回到了Mutannabi街的茶馆。同一个位置，同一壶阿拉伯咖啡。旁边桌上，一个年轻人正在用阿拉伯语给朋友们翻译手机上关于伊拉克世界杯预选赛的新闻。偶尔蹦出'Mbappé'和'Messi'这样的单词——足球是全球通用的方言。我写下这最后一页笔记的时候，茶馆外面传来了宣礼声。底格里斯河在夜色中什么都看不见了，只能听到水流声。我想把一切都写在一个句子里，但Hassan——巴比伦的导游——在我离开时已经替我写好了：'你知道吗，尼布甲尼撒二世死后不到一百年，巴比伦就空了。但今天的旅游手册上，伊拉克只有'禁止前往'。这座城市的运气不太好——它被历史封了一个太高的头衔，又被现实压了太低的评语。'我付了咖啡钱。留言簿上签了名——虽然没有人会看。