Мен Иракқа бірдеңені дәлелдеу үшін емес, Вавилон әлі сонда болғандықтан бардым

Бағдад. Тигр өзені. Таңғы сағат алты. Ағаш қайықтың алдыңғы жағында тұрған балықшы – оң қолымен торды лақтыру қимылы екі мың жыл бұрынғы Ассирия рельефтеріндегідей дәл. Өзеннің арғы жағындағы Мутаннаби көшесі ояна бастады – кітап сатушылар сарғайған ескі кітаптарды су өткізбейтін матадан шығарып, ашық дүңгіршектерге қояды. Қарсы беттегі шайханадан бүгінгі бірінші көмір түтіні көтерілді. Жағадағы дыбыс зорайтқыштан араб тіліндегі таңғы жаңалықтар естіледі – Ирак парламенті бүгін бір заң жобасын талқылайды, диктордың сөйлеу жылдамдығы Рамазан ауызашарға дейін сөзін бітіруге асыққандай. Тек алыстағы ұшақтар мен бас үстінде сирек ұшатын көгершіндер ғана еске салады: бұл Месопотамияның ежелгі таңы емес, 2026 жылғы Ирак.

Мен мұнда ерлік үшін келген жоқпын. Батыс БАҚ-та қауіпті деп сипатталған елді «сынау» үшін емес. Себебі «Iraq World Cup 2026» деп іздегенімде, экранда тек саяхат ескертулері ғана емес, сонымен қатар Вавилон қирандыларының суреті шықты – екі жарым мың жылдық көк глазурь кірпіштен жасалған арыстан, шаң басқан аулада темір тормен қоршалған, әрі ешкім жоқ. Сонда ойладым: егер Вавилон әлі сонда болса, неге ешкім бармайды?

Ирак Таяу Шығыста орналасқан, ежелгі атауы Месопотамия – «екі өзен арасындағы жер». Тигр мен Евфрат өзендері мұнда адамзаттың ең алғашқы өркениетін қалыптастырды: сына жазуы, Хаммурапи кодексі, аспалы бақтар. 2003 жылдан бергі соғыстар мен қақтығыстар бұл елдің атын «өркениет бесігінен» «қақтығыс аймағына» айналдырды. Бірақ Месопотамия арыстаны – Ирак ұлттық құрамасы – 2026 жылы әлем чемпионатында елдің атынан шығады. Ирак туралы ешқашан іздемеген көптеген адамдар үшін футбол – бұл есікті ашатын бірінші себеп.

Мутаннаби көшесінде жұма сайын Бағдадтың ең жақсы кітап базары өтеді. Кітаптардың түрлері уақыт сызығы бұзылғандай: сарғайған өлең жинақтарының қасында арзан ағылшын оқулықтары, Саддам кезеңіндегі саяси үндеулердің қасында бірнеше рет ауысқан «Гарри Поттердің» араб тіліндегі аудармасы. Бір кітап дүкенінің иесі – көзілдірік таққан, саусақтары ондаған жылдық сия мен шаңнан сұрғылт тартқан – маған ағылшынша: «Саддам кезінде бұл көшедегі кітап дүкендерін өртеді. Американдықтар басып кіргенде тағы бір рет өртелді. Бірақ кітап өлмеді, өзен өзгермеді», – деді. Ол сырттағы Тигр өзенін көрсетіп: «Бұл өзен біздің барлық үкіметтерімізден де кәрі. Ол Вавилон патшаларын, Аббас әулеті ақындарын, британдықтардың танктерін көрді – енді бізге қарап тұр», – деді.

Вавилон қирандылары Бағдадтан оңтүстікке қарай шамамен 85 шақырым жерде, екі сағаттық жол. Бірақ бұл екі сағат ішінде кемінде төрт әскери бекет пен бір кездері американдық дрондар тығыз ұшқан әуе кеңістігінен өтесіз. Келгенде, тұрақта тек екі көлік тұр – біреуі гидтікі, екіншісі Ирак мәдени мұра қызметкерінікі. Гид Хассан – Вавилон провинциясының тұрғыны, ол қирандылардың үлкен темір қақпасын өз үйінің артқы есігіндей еркін ашты: «Қазір туристік маусым емес – Вавилонда ешқашан туристік маусым болмайды». Ол Иштар қақпасының қирандыларын – көк глазурь кірпіштеріндегі айдаһар мен бұқа әлі де тұтас – көрсетіп: «Навуходоносор II бұл қақпаны салғанда, Вавилон Жер бетіндегі ең үлкен қала еді. Қазір – қазір оның автобус бағыты да жоқ», – деді. Оның дауысында аяныш емес, тек баяндау ғана болды.

Одан солтүстіктегі Эрбиль (Erbil) – Ирак Күрдістан автономиялық аймағының астанасы, мұндағы ырғақ пен қауіпсіздік жағдайы мүлдем басқа. Цитадель – әлемдегі ең көне қалалық қоныстардың бірі, алты мың жыл бойы ешқашан тасталмаған – қала орталығынан көтеріліп, құм түстес үлкен тортқа ұқсайды. Бір күрді студенті мені өзінің сүйікті кәуәп дүңгіршегіне апарды, әрі тамақты асығыс жеп, Аймен Хусейннің (Хавиджада туып-өскен ирактық шабуылшы) голдары туралы әңгімеледі. «Ол Оманға қарсы ойында баспен гол соқты, – деді ол, – мен сол күні Эрбильдегі шайханада тікелей эфирді көрдім. Бүкіл шайханадағы адамдар секіріп кетті – күрдтер, арабтар, түрікмендер – сол күні біздің бір ғана мәртебеміз болды». Ол кәуәп шампурымен үстелге футбол алаңының пішінін сызып, ортасына екі сөз жазды: Ирак.

南部美索不达米亚湿地——传说中的伊甸园所在地——是我在伊拉克看到的最后一个，也是最不真实的地方。芦苇搭成的浮动房屋（Mudhif）在水面上轻轻晃动，水牛只露出一个鼻子和一对弯角。一个船夫站在他的独木舟上用简单的英语说：'萨达姆曾经想过把这片湿地全部抽干——惩罚这里的沼泽阿拉伯人。水退了十年。然后美国人来了，水又回来了。现在——水退了又涨，涨了又退。湿地还是湿地。'他划了一下桨，前方惊起一群白鸟。不需要任何评论，事实本身已经有足够的分量。

在巴格达的最后一个晚上，我回到了Mutannabi街的茶馆。同一个位置，同一壶阿拉伯咖啡。旁边桌上，一个年轻人正在用阿拉伯语给朋友们翻译手机上关于伊拉克世界杯预选赛的新闻。偶尔蹦出'Mbappé'和'Messi'这样的单词——足球是全球通用的方言。我写下这最后一页笔记的时候，茶馆外面传来了宣礼声。底格里斯河在夜色中什么都看不见了，只能听到水流声。我想把一切都写在一个句子里，但Hassan——巴比伦的导游——在我离开时已经替我写好了：'你知道吗，尼布甲尼撒二世死后不到一百年，巴比伦就空了。但今天的旅游手册上，伊拉克只有'禁止前往'。这座城市的运气不太好——它被历史封了一个太高的头衔，又被现实压了太低的评语。'我付了咖啡钱。留言簿上签了名——虽然没有人会看。