Du lịch Ma-rốc: Dùng mũi xuyên qua thành đỏ, xưởng nhuộm và Sahara

Lần đầu làm cẩm nang du lịch Ma-rốc, tôi tưởng bản đồ sẽ bắt đầu từ sân bay Casablanca, từ Marrakech, Fes, Merzouga vẽ thẳng đến Sahara. Thực sự đặt chân xuống mới phát hiện, Ma-rốc không triển khai bằng số cây số, nó dùng mùi hương nhận diện bạn trước. Gió chiều Marrakech thổi qua, trong chợ gia vị mùi nghệ tây, thì là, quế và hoa hồng khô như một đám tiểu thương cùng lúc mở miệng, không ai chịu nhường ai. Tôi chầm chậm đi giữa những bao tải, lòng bàn tay được chủ quán đặt một nhúm Ras el Hanout, hơn ba mươi loại gia vị trộn vào nhau, ngửi như con đường cũ từ thương lộ Sahara đi đến dưới chân tường thành đỏ.

Vào đêm, quảng trường Jemaa el-Fnaa thắp sáng con đường ấy. Than lửa từng dãy sáng lên, mỡ thịt nướng nhỏ vào lửa, khói trắng lập tức cuộn lên; mùi thì là của canh ốc, mùi khét của xúc xích nướng, vị ngọt thanh của quầy nước cam cắt ra, tất cả đè lên tiếng trống và tiếng rao hàng. Có người kéo bạn xem menu, có người đưa ghế, có người từ trong khói cười hỏi "China?" Tôi ngồi lên một chiếc ghế nhựa lung lay, nhìn xiên thịt lật mặt, đột nhiên hiểu tại sao nhiều người nói Marrakech khiến người ta mệt mỏi: không phải nó ồn, mà là nó quá đầy, đến không khí cũng không có khoảng trống.

Mùi của Fes cổ xưa hơn, và cũng không khách sáo hơn. Ngõ hẻm Medina hẹp đến mức hai người lách vai cũng phải nghiêng người, tiếng bước chân, tiếng chuông xe lừa, tiếng cầu nguyện xa xa bị tường dội từng lớp trở lại, như vang vọng trong đá. Càng đến gần xưởng nhuộm da Chouara, không khí càng nặng, mùi da sống và amoniac rẽ vào mũi trước một bước. Ông chủ tiệm da trên sân thượng đưa cho tôi một nắm lá bạc hà, bảo tôi kẹp dưới mũi. Cái mát của bạc hà cứu tôi trong giây lát, nhưng những bể nhuộm dưới lầu vẫn đỏ, vàng, chàm trải ra, công nhân chân trần bước trong thuốc nhuộm, như thời gian chưa từng thay đổi công đoạn. Khoảnh khắc ấy tôi hiểu, lịch sử không yên lặng nằm trong bảo tàng, có lúc nó cay đến mức làm bạn chảy nước mắt.

Ra khỏi xưởng nhuộm, tôi lại lạc đường nửa tiếng trong phố cổ Fes. Trong ngõ không nhìn thấy bầu trời, chỉ có tiếng giòn tan của tiệm đồng gõ vào khay, mùi thơm lúa mì từ miệng lò bánh mì, tiếng trẻ con đá bóng đập vào cửa gỗ kêu bịch. Một cậu bé mặc áo đỏ đội tuyển Ma-rốc, chạy qua bên tôi, sau lưng in chữ Hakimi. Chiếc áo ấy bị bụi trong ngõ cọ đến phai màu, nhưng còn giống Ma-rốc hơn bất kỳ món hàng mới nào trong tiệm lưu niệm. Bóng đá ở đây không phải thứ bày ra cho khách du lịch xem, nó lăn trong tiếng vọng của ngõ hẻm, lấp lánh trên TV quán trà, và trong giây phút đứa trẻ tăng tốc quay người, biến thành đời thường.

Từ Fes đi về phía nam, mùi hương bắt đầu từng chút bị phơi khô. Đến Merzouga, sa mạc Sahara gần như không có mùi. Cái nóng ban ngày sạch sẽ, cát, nắng, bầu trời đều như bị rút hết nước; cái mũi đột nhiên mất việc, chỉ còn muối trên môi và mồ hôi trong cổ áo. Đêm nằm ngoài trại ngắm sao, Ngân Hà thấp như muốn rơi xuống sau lưng cồn cát. Không có khói dầu thành phố, không có mùi hăng của xưởng nhuộm, không có vị ngọt chợ, chỉ có một chút mùi khét của gỗ trong lửa trại. Người hướng dẫn để ấm trà bên đống tro tàn giữ ấm, trà bạc hà rót ra mang theo chút mùi khói, vị ngọt cũng bị sa mạc phơi mỏng hơn, gầy hơn, như gió không giữ được. Điều chấn động nhất của Sahara, hóa ra là nó lấy đi tất cả mùi vị, khiến bạn lần đầu tiên nghe thấy hơi thở của chính mình.

Về Riad, Ma-rốc lại trả mùi hương cho bạn. Cánh cửa gỗ dày từ trong ngõ đẩy ra, bên trong là một thế giới khác: hồ nước nhỏ, tường khảm, cây cam và hoa cam đắng. Mùi hoa cam không phải thứ ngọt thẳng thừng như nước hoa, mà ẩm ướt, chậm rãi, như hơi nước men theo gạch men bốc lên. Chủ nhà nghỉ bưng trà bạc hà đến, ấm trà giơ rất cao, nước trà xanh trong ly thủy tinh đánh ra bọt, đường nhiều đến mức gần như tùy hứng. Tôi uống ngụm đầu thấy quá ngọt, ngụm thứ hai bắt đầu chấp nhận, ngụm thứ ba thì hiểu: vị ngọt của Ma-rốc không phải gia vị, nó là một cách tiếp đãi khách.

Điều thực sự khiến tôi nhớ vị ngọt ấy, là một nồi tajine. Nắp đất mở ra, mùi thịt cừu, hành tây, mơ khô, quế và nghệ hầm chậm cùng lúc trào ra, hoàn toàn trái ngược với sự vội vàng của thịt nướng quảng trường. Nồi tajine không giục bạn, nó để thịt mềm trong nước thịt của chính mình, để vị ngọt của trái cây và vị nóng của gia vị từ từ thuyết phục nhau. Bàn bên cạnh mấy người trẻ đang chăm chú nhìn điện thoại xem highlight bóng đá, Hakimi tăng tốc bên cánh phải, cả bàn đồng loạt "ây" một tiếng. Ông chủ ngước lên nhìn, cười nói cậu ấy là anh hùng dân tộc, sinh ra ở Tây Ban Nha, nhưng chạy lên là đứa con của Ma-rốc. Nói xong ông lại rót thêm trà cho chúng tôi, ấm trà kéo rất cao, như đóng dấu cho nhận định ấy.

Câu này khiến tôi nhớ đến World Cup 2022. Sau khi Ma-rốc vào bán kết, thế giới sẽ không bao giờ nhìn bóng đá Ma-rốc bằng ánh mắt cũ nữa. Đó không phải chuyện "ngựa ô cổ tích" là tóm gọn được; nó giống mùi còn vương trên áo sau khi khói pháo hoa quảng trường tan đi. Bounou cản phá penalty, Amrabat bao phủ tuyến giữa, Hakimi sút panenka loại Tây Ban Nha, những hình ảnh ấy vặn chặt những bản sắc rải rác ở Madrid, Paris, Amsterdam và Casablanca lại với nhau. Bóng đá ở đây không phải thắng cảnh, nhưng sẽ đột nhiên từ TV quán cà phê, radio taxi, áo đấu trên người trẻ con bật ra.

Đêm cuối trước khi rời Marrakech, tôi lại về Jemaa el-Fnaa. Khói vẫn to như thế, quầy thịt nướng vẫn chen chúc không lọt, trà bạc hà vẫn ngọt quá đà. Nhưng tôi đã có thể phân biệt tầng lớp trong hỗn loạn: trước là cái nóng của chợ gia vị, rồi cái lạnh của bạc hà xưởng nhuộm, tiếp theo là cái vô vị của cái nóng khô Sahara, rồi đến sự ẩm ướt của hoa cam Riad, sự hầm chậm của nồi tajine, đường dưới đáy tách trà. Điều khó quên nhất của du lịch Ma-rốc không phải một điểm check-in nào đó, mà là những mùi vị ấy xếp thành lộ trình trong cơ thể. Bạn tưởng mình đã đi qua một đất nước, thực ra là nó dùng mùi hương mang bạn đi một vòng.