Luendu lua Maroc: Kupita mu tshimenga tshimue, nzubu ya kukùnzè, ni Sahara ne diulu

Pavua luendu luanyi lua kumpala lua Maroc, nadi napopela nanku mufwetu uvua ukakatuka ku aéroport ya Casablanca, kufuma ku Marrakech, Fès, Merzouga kuya ku Sahara. Kunyima kua kufika, nadi namona nanku Maroc kena mua kusangulue kudi kilomètres, yikumpala yikwata ne kununka. Ku diba diakela, ku Marrakech, lueleketa luvua luela, mu tshitudilu tshia épices, safran, cumin, cannelle, ni malua a roses avua bu bana ba mudimu bapasukana, kavua muntu udi usurpela mukuabu. Nadi napita pankatshi pa misaku, mukulumpe wa butike wakanshala Ras el Hanout mu tshianza, épices makumi asatu zisangakane, uvua ununka bu njila ya kala kufuma ku tshitudilu tshia Sahara kushala ku makunza a tshimenga tshimue.

Butuku bufika, Jemaa el-Fnaa udi wapya njila. Kapia kavua kamueneka, mafuta a nyama ya mukoko avua apona mu kapia, tshisùkù tshitoke tshiakafuma; kununka kua soupe ya escargots, kua saucisse, kua jus ya orange yapasukangane, bionso panshi pa dîyì dia ngoma ni kubopola kua banamudimu. Muntu udi wakusenda kumona menu, mukuabo udi wakupesha tshisalu, mukuabo udi utweka mu tshisùkù, nanku 'China?' Nadi nashama ku tshisalu tshia plastique, kumona nyama ipue kushintuluka, nkapopela tshidi bantu bavule bakamba nanku Marrakech udi ukosha butookeji: kena tshibingu anu, kadi udi mujule, nansha kapu kena ne butoto.

Kununka kua Fès kudi kua kala, kena ne musa. Njila ya médina idi nkesekese, bantu babidi bapita, bapasukana, dîyì dia makasa, dîyì dia bampunda, dîyì dia kusambila kule biavua bibweja kudi mabue, bu mu mabue muine. Kumpala kua kuya ku Chouara, kununka kua dikanda, kua ammoniac, kuvua kukole, ukufika mu diulu kumpala. Panyi pa nzubu, mfumu wa butike wakangesha matu a mente, nanku nkwashe ku diulu. Tshia tshisunsu tshia mente tshiakangikasha, kadi panshi, makala a mukùnzè, majiba, jaune, bleu avua atandakane, bana ba mudimu badi bakole mu dikanda, bu diba kena divua disanguke. Ku kashidi ako, nadi namvua nanku mvita kena anu mu nzubu ya bintu bia kala, bungi bua matuku idi mua kukukosa bua kutshidi.

Kufuma mu nzubu ya dikanda, nadi nalua njila mu cimenga kia kala kia Fès bua demi-heure. Mu njila, kena kumona diulu, anu dîyì dia tshiseba tshia butale dia butike bua cuivre, kununka kua mampa kufuma mu nzubu ya mampa, dîyì dia bolo ikumana ku tshibuelu tshia muti. Ka muana kavua kafuadile kivuala kia équipe nationale ya Maroc kikùnzè, wakanyema kumpala kuanyi, ku nyuma, Hakimi. Kivuala ako kavua kamadibue kudi bidikila bia mu njila, kadi kavua bu kiebe tshia bine tshia Maroc kupita bintu bionso bia mu butike. Football koku kena mu tshilola bua banayi, didi dienda mu dîyì dia njila, diela ku télévision ya salon de thé, dishintuluka bu muoyo wa dituku dionso pankatshi pa muana ushintuluka ne lusenduki.

Kufuma ku Fès kuya ku sud, kununka kukatandika kumwa. Ku Merzouga, désert ya Sahara nkayi ikena anu ne kununka. Tshisùkù tshia dituku tshivua tshitoke, museke, diulu, bionso bu mavua asendue mayi; diulu diakashala kena mudimu, kashidi anu munu wa mu kanwa ni tshisùkù mu nshingu ya tshivuala. Butuku, nadi nalala pambelu, kumona butookeji bua dinanga, butookeji buvua bukumane bu muntu udi wenda kupon ku nyuma kua museke. Kena ne tshisùkù tshia cimenga, kena kununka kua nzubu ya dikanda, kena butookeji bua tshitudilu, anu kununka kua muti wa kapia. Mulomvu wa luendu wakashala tshipipa tshia thée pabuipi ne kapia, thée ya mente yavua ne kununka kua tshisùkù kukesekese, butookeji buvua busele ne désert, bu lueleketa ludi kena mua kuimana. Tshidi tshia diakalenga kua Sahara ndi tshidi tshisenda kununka konsonso, kulekela muntu kumvua kupema kua yeye kumpala.

Kubwela ku Riad, Maroc wakubweja kununka. Tshibuelu tshia muti tshipasukane kufuma ku njila, munda ndi buloba bukuabo: kadilolo, mabue a mosaïque, muti wa orange, ni malua a orange a tshia diakalenga. Kununka kua malua a orange kena bu parfumerie, kadi kuvua ne mayi, bukidi-bukidi, bu tshisùkù tshidi tshikambaka panshi. Mfumu wa Riad wakaleta thée ya mente, tshipipa tshikole muulu, thée wa majiba majiba katweka mu verre ne tshipupe. Nadi nanwa kayi ka kumpala, nkapopela nanku ndi wa sucre wa bungi, ka kabidi nkatandika kuitaba, ka kasatu nkavua: butookeji bua Maroc kena anu bua kudia, ndi mushindu wa kukwata benyi.

Tshidi tshiangakolesha butookeji abu, ndi nongo ya tajine. Pankatshi pa kudibula tshipapi, kununka kua nyama ya mukoko, oignon, abricot, cannelle, ni curcuma kuvua kufuma pankatshi, kusangukane ne lua kusumba kua tshibambalu. Tajine kena mukusenda, udi uleka nyama ipue kuya mu mashi ayo, mamuma apue kuya mu butookeji, épices apue kuya mu tshisùkù tshia bukidi-bukidi... Pabuipi, bana ba nsongwalume bavua batale football mu téléphone, Hakimi munkolola wa lunene, bantu bonso mu nzubu bakabopola pankatshi. Mfumu wakatala, wakatweka, nanku yeye ndi héros national, musemene ku Espagne, kadi panyema, yeye ndi muana wa Maroc. Kunyima, wakatushidila kabidi thée, tshipipa kikole muulu, bu kukolesha tshidi tshiakambibue.

Dîyì edi diakangisha mvita ya Coupe du Monde ya 2022. Panyima pa Maroc kufika mu demi-finale, buloba kena kabidi bumona football ya Maroc ne mesu amue. Kena anu tshia 'conte ya mu mushikwa' tshia kupua; tshidi bu kununka kudi kushala mu bivuala panyima pa tshisùkù tshia tshibambalu. Bounou kajikila but, Amrabat kasenda buloba buonso bua milieu, Hakimi but ya cuillère bua kusenda Espagne — bifwanu abi biasangisha bidine bavua bipasakane ku Madrid, Paris, Amsterdam ni Casablanca mu tshipindji tshimue. Football koku kena kisangilu, kadi idi ifuma mu télévision ya salon de thé, mu radio ya taxi, mu bivuala bia bana.

Butuku bua nshikilu kumpala kua kuya, nadi kabidi ku Jemaa el-Fnaa. Tshisùkù tshikadika munene, nyama ya kusumba ikadika ne bantu bavule, thée ya mente ikadika ne sucre wa bungi. Kadi nadi nkavua ne bukomo bua kusangula mabamba: kumpala tshisùkù tshia tshitudilu tshia épices, kunyima tshisunsu tshia mente tshia nzubu ya dikanda, kunyima tshia désert tshikalu, kunyima mayi a malua a orange a Riad, kusumba kua bukidi kua tajine, sucre panshi pa kopi. Tshidi tshia diakalenga mu luendu lua Maroc kena anu kisangilu kimue, kadi ndi munkolola wa kununka mu mubidi. Udi wipopela nanku wapite mu ditunga, kadi ditunga ndi didi dikusenda ne kununka.