Podróż po Maroku: nosem przez czerwone miasto, farbiarnię i Saharę

Gdy pierwszy raz planowałem podróż po Maroku, myślałem, że mapa zacznie się od lotniska w Casablance i poprowadzi przez Marrakesz, Fez, Merzouga aż na Saharę. Dopiero na miejscu odkryłem, że Maroko nie rozwija się w kilometrach – najpierw odbiera cię zapachem. Wieczorny wiatr w Marrakeszu przynosi z targu przypraw szafran, kmin, cynamon i suszone róże – jakby wszyscy handlarze naraz zaczęli przekrzykiwać się wonią. Szedłem powoli między workami, aż sprzedawca wsypał mi w dłoń szczyptę Ras el Hanout – ponad trzydzieści przypraw zmieszanych w aromat starego szlaku karawan, który z Sahary prowadzi aż pod mury Czerwonego Miasta.

Po zmroku plac Jemaa el-Fnaa podpala tę drogę. Rząd za rzędem rozpalają się grille; tłuszcz z jagnięciny kapie w ogień, biały dym natychmiast wzbija się w górę. Anyżkowa woń zupy ze ślimaków, przypalona kiełbasa, świeżo przecięta słodycz pomarańczy ze straganów z sokiem – wszystko to nakłada się na bębny i nawoływania. Ktoś ciągnie cię do menu, ktoś podsuwa krzesło, ktoś z dymu rzuca z uśmiechem: „China?”. Siedziałem na chwiejnym plastikowym stołku, patrzyłem, jak szaszłyki obracają się nad żarem, i nagle zrozumiałem, dlaczego wielu mówi, że Marrakesz męczy: nie dlatego, że jest głośny, tylko że zbyt pełny – powietrze nie ma tu ani jednego pustego miejsca.

Fez pachnie starzej i mniej uprzejmie. Uliczki medyny są tak wąskie, że dwie mijające się osoby muszą obrócić ramiona; kroki, dzwonek osła, nawoływania z minaretu odbijają się warstwa po warstwie od murów – jakby dźwięk wracał echem w kamieniu. Im bliżej farbiarni Chouara, tym cięższe powietrze: woń surowej skóry i amoniaku skręca w nozdrza, zanim jeszcze skręcisz w zaułek. Na tarasie sprzedawca skór wciska mi w dłoń pęczek mięty, żebym trzymał go pod nosem. Chłód mięty ratuje mnie na chwilę, ale w dole kadzie z barwnikiem – czerwone, żółte, indygo – rozkładają się dalej w słońcu, a robotnicy brodzą w farbie boso, jakby czas nigdy nie zmienił tu ani jednej czynności. Wtedy pojąłem, że historia nie zawsze leży grzecznie w muzeum – czasem potrafi cię doprowadzić do łez, szczypiąc w oczy.

Po wyjściu z farbiarni błądziłem po starym Fezie jeszcze pół godziny. W zaułkach nie widać nieba; słychać tylko czysty dźwięk młotka w warsztacie miedzi, zapach chleba z pieca, głuchy odgłos piłki dzieci odbitej od drewnianych drzwi. Przebiegł koło mnie chłopiec w czerwonej koszulce reprezentacji Maroka – na plecach napis Hakimi. Koszulka była wytarta od kurzu medyny, ale wyglądała bardziej marokańsko niż jakikolwiek nowy egzemplarz ze sklepu z pamiątkami. Piłka nożna nie jest tu wystawiona dla turystów – ona toczy się w echu zaułków, błyska w telewizorze herbaciarni i zamienia się w codzienność w tej sekundzie, gdy dziecko przyspiesza za piłką.

Na południe od Fezu zapachy zaczynają stopniowo wysychać. W Merzoudze Sahara nie ma prawie żadnego zapachu. Dzienne gorąco jest czyste – piasek, słońce, niebo, jakby wypompowano z nich całą wilgoć; nos nagle traci pracę, zostaje tylko sól na ustach i pot w kołnierzyku. W nocy leżałem przy obozowisku i patrzyłem w niebo. Droga Mleczna wisiała tak nisko, jakby za chwilę miała zsunąć się za wydmy. Żadnego miejskiego dymu, żadnej ostrości farbiarni, żadnej słodyczy bazaru – tylko nikły zapach drewna z ogniska. Przewodnik postawił czajnik przy dogasającym żarze; nalana stamtąd miętowa herbata niosła leciutki posmak dymu, a jej słodycz też została przez pustynię odchudzona – cienka, chuda, nie do zatrzymania jak wiatr. Sahara poraża właśnie tym, że zabiera wszystkie wonie i po raz pierwszy pozwala ci usłyszeć własny oddech.

Z powrotem w riadzie Maroko oddaje ci zapachy z nawiązką. Ciężkie drewniane wrota otwierają się z uliczki na zupełnie inny świat: mała sadzawka, ściany z mozaiki, drzewka pomarańczowe i gorzkie kwiaty pomarańczy. Woń kwiatów nie jest nachalnie słodka jak perfumy – jest wilgotna, powolna, unosi się przy kafelkach niczym para. Gospodarz przynosi herbatę miętową; czajnik wysoko, zielony płyn ubija się w szklance w pianę, a ilość cukru jest niemal rozrzutna. Pierwszy łyk wydał mi się za słodki; przy drugim zacząłem się przyzwyczajać; przy trzecim zrozumiałem: marokańska słodycz to nie przyprawa – to sposób przyjmowania gości.

Tym, co naprawdę utrwaliło we mnie tę słodycz, był tadżin. Gdy gliniany stożek został zdjęty, woń powoli duszonej jagnięciny, cebuli, moreli, cynamonu i imbiru buchnęła razem – zupełnie przeciwnie do pospiesznych grilli z placu. Tadżin się nie spieszy – pozwala mięsu mięk nąć we własnych sokach, a słodyczy owoców i żarowi przypraw powoli się ze sobą dogadywać. Przy sąsiednim stoliku grupa młodych ludzi wpatrywała się w komórki z piłkarskimi skrótami; gdy Hakimi ruszył prawą stroną, cały stół jednocześnie jęknął. Właściciel podniósł wzrok, uśmiechnął się i powiedział, że to bohater narodowy – urodzony w Hiszpanii, ale gdy biegnie, jest dzieckiem Maroka. Po tych słowach znowu dolał nam herbaty – czajnik wysoko, jakby pieczętował wyrok.

Te słowa przypomniały mi mundial 2022. Gdy Maroko weszło do półfinału, świat już nigdy nie spojrzy na marokańską piłkę tak samo. Nie da się tego zamknąć w banałach o „bajce kopciuszka”; to raczej zapach, który po fajerwerkach na placu wciąż trzyma się ubrania. Obrona Bounou, Amrabat pokrywający całe boisko, Hakimi i jego rzut karny „łyżeczką”, który wyrzucił Hiszpanię – te obrazy na nowo skręciły w jedno tożsamości rozrzucone między Madrytem, Paryżem, Amsterdamem i Casablanką. Piłka nożna nie jest tu atrakcją turystyczną – ale nagle wyłania się z telewizora kawiarni, z radia taksówki, z koszulki na dziecku.

Ostatniego wieczoru przed wyjazdem z Marrakeszu znowu poszedłem na Jemaa el-Fnaa. Dym wciąż był tak samo gęsty, stragany z grillem wciąż zapchane, herbata miętowa wciąż przesłodzona. A jednak umiałem już rozróżnić warstwy: najpierw gorąco przypraw z bazaru, potem chłód mięty z farbiarni, dalej suche bezzapachowe gorąco Sahary, następnie wilgotny kwiat pomarańczy z riadu, powolne duszenie tadżinu i cukier na dnie szklanki. Najtrwalszym wspomnieniem z podróży po Maroku nie jest żaden punkt z listy – to droga, którą te zapachy wytyczyły w ciele. Myślisz, że przeszedłeś przez kraj – a to on przeprowadził cię za nos.