Марокко ҫӳревӗ: хӗрлӗ хула, сӑрӑ лаҫҫи тата Сахара урлӑ сӑмсапа тухни

Пӗрремӗш хут Марокко ҫӳрев маршрутне хатӗрленӗ чухне, эпӗ карттӑ Касабланка аэропортӗнчен пуҫланса, Марракеш, Фес, Мерзуга урлӑ Сахарана ҫитӗ тесе шутланӑ. Чӑнах та ансанах ӑнлантӑм: Марокко километрсемпе сарӑлмасть, вӑл малтан санра хӑйӗн шӑршипе паллаштарать. Марракеш каҫхи ҫилӗ вӗрсе иртсен, техем пасарӗнче шафран, зира, корица тата типӗ роза шӑршисем пӗр вӑхӑтра калаҫма пуҫланӑ нумай сутуҫӑ пекех — никам та никамран юласшӑн мар. Эпӗ михӗсем хушшинче майӗпен утрӑм, лавккаҫӑ ал тупанӗ ҫине Рас-эль-ханут сапрӗ — вӑтӑр ытла техем хутӑшӗ, шӑрши Сахара суту ҫулӗнчен Хӗрлӗ хула хӳми патне ҫитичченхи кивӗ ҫул пекех.

Каҫ пулсан, Джемаа-эль-Фна площадь ҫак ҫула чӗртсе ярать. Кӑмрӑк вучахӗсем ретӗн-ретӗн ҫуталса каяҫҫӗ, пӗҫернӗ сурӑх ашӗн ҫӑвӗ вут ҫине тумласа ансанах шурӑ тӗтӗм хӑпарать; шуй пулли яшкин укроп шӑрши, пӗҫернӗ кӑлпассин кӗл шӑрши, каснӑ апельсин сокӗн таса тутли — пурте параппан сассипе суту кӑшкӑрӑвӗ ҫине тиенсе выртать. Хӑшӗ меню пӑхма чӗнет, хӑшӗ пукан тӑсать, хӑшӗ тӗтӗм хушшинчен «Китай?» тесе кулса ыйтать. Эпӗ силленекен пластик пукан ҫине лартӑм та, шашлык ҫаврӑннине пӑхса, сасартӑк нумайӑшӗ Марракеш ҫынна мӗншӗн ывӑнтарать тенине ӑнлантӑм: вӑл шавлӑ мар, вӑл питӗ тулли — сывлӑшӑн та пушӑ вырӑн ҫук.

Фес шӑрши тата авалтарах, тата хытӑрах. Медина тӑкӑрлӑкӗсем ҫав тери ансӑр — икӗ ҫын иртсен те пӗр-пӗрне хулпуҫҫийӗпе сӗртӗнсе иртмелле, утӑ сассисем, ашак урапи шӑнкӑравӗсем, аякри кӗлӗ сассисем стена тӑрӑх пӗр-пӗрне хыҫҫӑн тавӑрӑнса килеҫҫӗ — чул ӑшӗнче янӑраса тӑракан пекех. Шуара тир сӑрӑ лаҫҫине ҫывхарнӑҫемӗн, сывлӑш йывӑрлансах пырать — чӗрӗ тир тата нашатырь шӑрши малтан сӑмсана кӗрсе ҫапӑнать. Тӑрӑ ҫинчи тир лавккин хуҫи мана пӗтнӗк ҫулҫи тыттарчӗ — сӑмса айне хӗстермелле. Пӗтнӗкӗн сивӗ тутлӑ сыхлӑхӗ кӗскен пулӑшрӗ, аялта вара сӑрӑ шывӗсем хӗрлӗ, сарӑ, индиго тӗсӗсемпе сарӑлса выртаҫҫӗ, ӗҫҫыннисем ура пушатӑн сӑрӑ шывӗнче таптаса тӑраҫҫӗ — вӑхӑт нихӑҫан та йӗркене улӑштарман пекех. Ҫав самантра эпӑ история музейра шӑплӑхпа выртмасть тенине ӑнлантӑм — вӑл хӑш чухне куҫҫуль юхтариччен пӑвса ярать.

Сӑрӑ лаҫҫинчен тухсан, эпӗ Фес кивӗ хулинче тата ҫурӑм сехет ҫухалса ҫӳрерӗм. Тӑкӑрлӑксенче тӳпе курӑнмасть, пӑхӑр савӑт-сапа лаҫҫинчен поднос ҫапнисен янӑравлӑ сасси, ҫӑкӑр пӗҫерекен кӑмакаран тухакан тырӑ шӑрши, ачасем пӳске тапнӑ чухне йывӑҫ алӑка лекнӗ пӳске сасси кӑна илтӗнет. Пӗр арҫын ача Марокко наци командин хӗрлӗ футболкине тӑхӑннӑ, манран иртсе чупрӗ — ҫурӑм ҫинче Хакими ҫырнӑ. Ҫав футболка тӑкӑрлӑк тусанӗпе шурсах кайнӑ пулсан та, кирек мӗнле сувенир лавккинчи ҫӗннирен те Мароккорах курӑнать. Футбол кунта туристсене кӑтартмалли япала мар — вӑл тӑкӑрлӑк янӑравӗнче кусать, чей лавкки телевизорӗ ҫинче ҫиҫсе илет, ача ҫаврӑнса хӑвӑртланнипе кашни кунлӑх пулса тӑрать.

Фесрен кӑнтӑралла — шӑршӑсем майӗпен хӗвелпе типсе пыраҫҫӗ. Мерзуга ҫитсен, Сахара пушхирӗнче шӑршӑ ҫук темеллех. Кӑнтӑрлахи шӑрӑх таса — хӑйӑр, хӗвел, тӳпе пурте шывсӑр хӑварнӑ пекех; сӑмса сасартӑк ӗҫсӗр юлать, тута ҫинчи тӑвар тата ҫуха ҫинчи тар кӑна сыхланать. Каҫхине лагерь тулашӗнче выртса ҫӑлтӑрлӑ тӳпене пӑхсан, Ҫул ҫинче Хурт-хӑмӑр ҫулӗ хӑйӑр тӑвӗ хыҫне анма хатӗр пекех лутра. Хула тӗтӗмӗ ҫук, сӑрӑ лаҫҫин чикекен шӑрши ҫук, пасар тутлӑ шӑрши ҫук — вучахри лӑпӑ ҫуннӑ йывӑҫ кӗлӗн шӑрши кӑна. Гид чей чашӑкне вучах юлашкинче ӑшӑтса, пӗтнӗк чейӗ пӗр хушӑ тӗтӗм шӑршиллӗ, тутли те пушхирпе пӗрле типнӗ те ҫинҫелнӗ — ҫил пекех чарӑнмасӑр иртсе каять. Сахаран чи тӗлӗнмелли: вӑл пӗтӗм шӑрша ирӗксӗрех илсе пӗтерет те, эсӗ пӗрремӗш хут хӑв сывлӑшуна илтетӗн.

Риада таврӑнсан, Марокко санра каллех шӑрша тавӑрса парать. Хулӑн йывӑҫ алӑк тӑкӑрлӑкран усӑлса каять те, шалта урӑх тӗнче: пӗчӗк бассейн, мозаика стенисем, апельсин йывӑҫҫи тата йӳҫӗ апельсин чечекӗсем. Апельсин чечекӗсен шӑрши духин тӳрӗ тутти мар — вӑл нӳрӗк, майӗпен, шыв пӑсӗ кафель тӑрӑх ҫӳле хӑпарнӑ пекех. Хӑна ҫурчӗн хуҫи пӗтнӗк чейӗ илсе килет, чей чашӑкне ҫӳлтен ярать, симӗс чей шывӗ кантӑк черккере кӑпӑкланса тӑрать, сахӑр чиккирен тухса ҫитес мар хушрӗ. Эпӗ пӗрремӗш сыпса пӑхрӑм та ытлашши тутлӑ тесе шутларӑм, иккӗмӗшӗнчен йышӑнма пуҫларӑм, виҫҫӗмӗшӗнчен ӑнлантӑм: Марокко тутли приправа мар, вӑл хӑна кӗтмелли мел.

Чӑнах та ҫак тутлӑха мана астуса юлма пулӑшни — таджин. Тӑм хупӑ алӑкне уҫнӑ самантра, сурӑх ашӗ, сухан, абрикос типӗтми, корица тата имбирь вӑрах пӗҫерӗннисен шӑрши пӗрлех тухаҫҫӗ — площадь грилӗн васкавлӑхӗнчен пачах урӑхла. Таджин сана хӑваламасть — вӑл аша хӑй шывӗнче ҫемҫелсе ҫитме парать, улма-ҫимӗҫ тутлипе техем ӑшши майӗпен пӗр-пӗрне ӑнлантарса ҫитеҫҫӗ. Юнашар сӗтелти ҫамрӑксем телефон ҫинче футбол ярӑмӗсене пӑхаҫҫӗ, Хакими сылтӑм флангран старт илет те, пӗтӗм сӗтел пӗр вӑхӑтра «ах!» турӗ. Хуҫа пуҫне ҫӗклесе пӑхрӗ те, кулса вӑл наци паттӑрӗ пулнине каларӗ: Испанире ҫуралнӑ, анчах чупма пуҫласан — Марокко ачи. Ҫакна каласанах вӑл пире каллех чей хушрӗ, чашӑкне ҫӳлтен ячӗ — ҫак шухӑша пичетлесе ҫирӗплетнӗ пекех.

Ҫак сӑмах мана 2022 Тӗнче кубокне аса илтерчӗ. Марокко ҫурма финала тухсан, тӗнче урӑх нихӑҫан Марокко футболне малтанхи куҫпа пӑхмасть. Ку «хура лаша юмахӗ» теме ҫеҫ ҫителӗксӗр; вӑл площадь фейерверкӗ саланса пӗтсен те тумтир ҫинче юлнӑ шӑршӑ пекех. Буну пенальти тытни, Амрабат центр хуппи сарни, Хакими Испанине «кашӑк» пенальтипе тухтарса яни — ҫав кадрӗсем Мадридра, Парижра, Амстердамра тата Касабланкӑра саланса выртакан идентификацие каллех пӗрле пуҫтарчӗҫ. Футбол кунта паллӑ вырӑн мар, анчах вӑл сасартӑк кафе телевизорӗнчен, такси радиовӗнчен, ача ҫинчи футболкӑран тухса тӑрать.

Марракешран тухса каймалли умӗнхи каҫ, эпӗ каллех Джемаа-эль-Фнана кайрӑм. Тӗтӗм малтанхи пекех пысӑк, гриль лавккисем малтанхи пекех ҫын тулли, пӗтнӗк чейӗ малтанхи пекех чикксӗр тутлӑ. Анчах эпӗ халӗ ҫав хаоса сийӗсене уйӑрса илме пултартӑм: малтан техем пасарӗн ӑшши, унтан сӑрӑ лаҫҫинчи пӗтнӗк сивви, унтан Сахара типӗ шӑрӑхӗн шӑршӑсӑрлӑхӗ, кайран Риад апельсин чечекӗн нӳрӗклӗхӗ, таджин вӑрах пӗҫерӗнӗвӗ, чей черкки тӗпӗнчи сахӑр. Марокко ҫӳревӗн чи асран тухмаҫҫи пӗр-пӗр паллӑ вырӑн мар — ҫав шӑршӑсем кӗлеткере хӑйсен маршрутне тунӑскерсем. Эсӗ пӗр ҫӗршыв урлӑ тухнӑ тесе шутлатӑн, чӑннипе вара вӑл сана шӑршипе илсе кайнӑ.