🇭🇹 Haiti · Vagrenadier

Loko ndzi ya Haiti, vanhu hinkwavo a va vutisa xivutiso xin'we

Ku vuyela ekaya hi mahlo ya mudlayi wa xitukulwana

Frantzdy Pierrot u vule rito rin'we endzhaku ka ku tshama. Rito leri a ri nga ri hava na nchumu na bholo — hambileswi a ri xandla xa nkoka xa Haiti, a tlhava eka kereke ya le Furhwa, a ri un'wana wa vanhu vo tala lava nga faneleke ku yimela Haiti emisaveni. U te: 'Nkarhi wun'wana na wun'wana loko ndzi vuyela Haiti, vayimeri va xitichi xa Port-au-Prince va tiva manana. A hi hikwalaho ka bholo — hikuva a xavisa minkwa ya banana ehandle ka xitichi.'

Ndzi sungule eka rito leri. A hi hikwalaho ka leswi ri vulavulaka hi bholo, kambe hikuva ri pfule nkucetelo wun'wana wa Haiti: nkucetelo lowu nga hlamuseliwaka hi xitsundzuxo xa riendzo, kambe hi ku tsundzuka ku vuyela ekaya na ku tiyisela ka siku rin'wana na rin'wana.

Haiti - Citadelle Laferriere — Haiti · Citadelle Laferriere

Haiti yi le lwandle ra Karibhi, yi avelana xihlala xa Hispaniola na Dominican Republic. I tiko rin'wana ra swa timali ra le hansi ehenhla ka misava, naswona eka malembe yo tala lama nga hundza ri hlangane na ku cinca-cinca ka tipolitiki, timhaka ta vukreste na swihlambanyo swa ntumbuluko. Matiko yo tala eka 2025 ma tsale xitsundzuxo xin'we xa riendzo eka Haiti: 'U nga yi.' Kambe Haiti i tiko ro sungula emisaveni leri nga tiyimisaka hi ku pfuka ka maxaka ya ntima. Tiko leri ri tivise vukona bya rona endzhaku ka 1804 eka maribye ya Citadelle Laferriere — endzhaku ka malembe ya 200, ntlawa lowu wu ha ri kona.

Ku fika ePort-au-Prince a ku ri kahle. Eka holo ya xitichi, vuyimbeleri bya Kompa byi pfuleke eka radio yo biha — rithimu leri hlanganisaka ku ba ka xintu na ku rhurha ka Karibhi, ri ku endla u lava ku fambisa makatla. Vanhu vambirhi va vana va tsandzeke eka ntlawa wa vanhu lava teke minkwama va pfuna ku rhwala minkwama ya mina — a hi hikwalaho ka ku lulamisa, kambe hi ku tshemba ku kuma tip. Ku hisa na ku titimela ka moya a ku ri ku tlula xitichi xa le handle. Ntiyiso: munelelo wo sungula wa Haiti a wu ri kahle. Kambe ndzi te ndzi nga wu lunghisi kumbe ku wu nyanyisa, ndzi ta tsala ntsena.

Ku famba ehandle ka ndlela ya le lwandle kuya eN'walungwini, ku hundza eka swihlahla swa ku oma na swivandla swa le tindleleni leswi humelelaka nkarhi wun'wana na wun'wana, Cap-Haïtien yi humelela ehenhla ka misava. Citadelle Laferriere — ntlawa lowukulu swinene ehenhla ka misava wa le Vupela-dyambu — wu tshame ehenhla ka ntshava wa 900 wa timitara, wu fana na xiharhi xa maribye. Ndlela yo tlakuka leyi yaka eka yona yi rharhile, yi endla leswaku ku hefemula ka tihomu ku twala ku tlula ku ba ka tinsimbi. Endzhaku ko tlakuka, ndzi hefemula hi matimba ndzi tiyisile eka maribye ya malembe ya 200, naswona mutshaleri wa le kusuhi u te: 'U swi tiva leswaku ntlawa lowu a wu tshami wu hlaseriwa? Wu ri kulu swinene, kulu swinene leswaku ku nga vi na munhu loyi a nga tshamaka a wu hlasela.' Ehenhla ka misava ya le hansi, vana a va tlhava bholo. Ntlawa wa bholo wu tsariwe hi mitswa yo tshwuka na yo wasi ku fana na folaga ya Haiti — ku hlanganisa ntlawa wa tiko na ntlawa wa siku rin'wana na rin'wana wa bholo eka xifaniso xin'we. Leri i rithimu ra ntiyiso ra Haiti.

Jacmel (Jacmel) i doroba leri endliweke hi maphepha na mabala — timasiki ta kona ta carnival i swilo swa vutshila leswi tlula hinkwaswo eKaribhi, naswona vatirhi lava ti endlaka va tshama eka tiyindlu leti nga riki na gezi. Mutirhi wa timasiki ta maphepha u tshame eka nyangwa a tirha. Ximasku xa le mavokweni xa yena xa hava xiphemu xa ku hleka na xiphemu xa ku huwa — misisi ya nghala yi vuye yi va matino ya munhu, timpapa ta nyenyana ti khomeke eka xifaniso xa Afrika. 'Eka carnival, munhu un'wana na un'wana u ambala ximasku,' u te, 'kambe ehansi ka ximasku ku ni Haiti ya ntiyiso. Kuna ku chava, kuna ku hlundzuka, na rithimu leri nga ku endlaka u cina ku fikela loko dyambu ri huma. Vanhu va Haiti a va ambali ximasku xin'we ntsena.' Ndzi tsundzuka Wilde-Donald Guerrier — xandla xa le tlhelo xa ntlawa wa Haiti, loyi a fambeke ku suka ePort-à-Piment eka lwandle ra le Dzongeni ku fika eka ntlawa wa le Yuropa. Ndlela ya vutomi bya yena yi fana na timasiki ta Jacmel: xiphemu xa ku tshwenyeka, na xiphemu xa ku vonakala loku endlaka misava yi languta.

Griot——炸猪肉块配辣腌菜（pikliz）——的香味从路边摊飘出三里。老板娘是个六十岁左右的女人，腰上围着一条褪色的围裙，看到我在拍照，笑着往我的盘子里多夹了两块肉：'多吃点，你看上去需要。'Pikliz的辣度不亚于任何一种亚洲辣酱——海地人用辣味应对炎热，应对贫困，应对所有不能靠抱怨解决的问题。在Griot的油锅里、在街角的Kompa音乐里、在市场妇女剥豆角的手速里，我看到了一种我无法用'韧性'之外的词来描述的东西。

离开海地的前一晚，我在太子港一家酒店的阳台上看着远处山上的点点灯光——那不是路灯，那是蜡烛和煤油灯，是断电区域的日常。我想起了旅行警告中那些冰冷的措辞——'犯罪率高'、'基础设施不足'、'不建议前往'。这些陈述没有错。但只读这些陈述，你不会知道海地人怎么做得出整个加勒比最辣的腌菜；你不会知道Citadelle的石头为什么200年不倒；你不会知道Pierrot的母亲为什么会在机场外卖香蕉面包，而二十年后她儿子会在国际赛场上把海地的名字踢进世界的视线。