Гаитине кайиччен манран пурте пӗр ыйту ыйтаҫҫӗ

Frantzdy Pierrot тренировкӑ хыҫҫӑн пӗр сӑмах каларӗ. Ку сӑмах футбол ҫинчен мар — вӑл Гаити наци командин форварчӗ пулин те, Францири клубра выляса, Гаитине тӗнче аренинче кӑтартакан ҫынсенчен пӗри пулин те. Вӑл каларӗ: 'Гаитине кашни таврӑннӑ чухне Порт-о-Пренс аэропорчӗн таможня ӗҫченӗсем манӑн аннене пӗлеҫҫӗ. Футбол пирки мар — вӑл аэропорт тулашӗнчи урамра сарӑ ҫӑкӑр сутнӑран.'

Эпӗ ку сӑмахран пуҫларӑм. Футбол ҫинчен пулнӑран мар, ҫав сӑмах Гаитине тепӗр енчен уҫса панипе: ҫулҫӳрев хӑрушлӑхӗпе палӑртнӑ ҫӗршыв мар, таврӑну асӑмӗсемпе кунсерен чӑтӑмлӑхран тӑракан ҫӗршыв.

Гаити Кариб тинӗсӗнче вырнаҫнӑ, Доминикан Республикипе пӗрле Испаньола утравӗнче. Вӑл Анӑҫ ҫурчӗн чи чухӑн ҫӗршывӗсенчен пӗри, юлашки ҫулсенче политика тӑнӑҫсӑрлӑхӗ, банда хирӗҫӗвӗсем тата ҫутҫанталӑк катастрофисем пӗр харӑс тӗл пулнӑ. 2025 ҫулта чылай ҫӗршыв Гаити ҫинчен ҫулҫӳрев канашӗнче пӗр сӑмах ҫырнӑ: 'Каймалла мар.' Анчах Гаити — ҫут тӗнчере пӗрремӗш хура чура пӑлхавӗпе никӗсленӗ ирӗклӗ республика. Ку ҫӗршыв 1804 ҫулта Citadelle Laferriere чул хӳми хыҫӗнче хӑйӗн пулнине пӗлтернӗ — 200 ҫултан ытла каялла, ҫав кермен паян та тӑрать.

Порт-о-Пренса ҫитнӗ самант илемлӗ мар. Аэропорт залӗнче Kompa мусӑкӗ кивӗ репродукторсенче ҫурӑлать — Африка барабанӗсемпе Кариб мелодийӗсене пӗрле хурса, хулпуҫҫине куҫарма хистекен ритм. Икӗ ача багаж илмелли ҫынсем хушшинче пырса манӑн сумкасене илме пулӑшрӗҫ — ырӑ кӑмӑлтан мар, пӗчӗк укҫа илме шанса. Сывлӑшӑн ӑшши-йӗрри тулашри самолет тӑракан лаптӑкран та йывӑртарах. Чӑннипе: Гаитин пӗрремӗш сӑнӗ романтикаллӑ мар. Анчах эпӗ илемлетме те, начарлатма та шутламарӑм, ҫырса пыма кӑна.

Тинӗс хӗррипе ҫурҫӗрелле шоссе тӑрӑх, типӗ тӗмӗсемпе ҫул хӗрринчи пасарсем урлӑ, Кап-Аитьен (Cap-Haïtien) ҫула тухать. Citadelle Laferriere — Анӑҫ ҫурчӗн чи пысӑк керменӗ — 900 метр ҫӳллӗшри тусем ҫинче, чул кайӑк пек выртать. Ун патне каякан ту ҫулӗ ҫапла чавкаллӑ, лашасен сывлӑшӗ чан сассинчен те хытӑрахах. Тӑррине ҫитсен, эпӗ сывлӑша ҫухатса 200 ҫулхи чул хӳмине тытӑнчӑм, ҫумра вырӑнти экскурсовод каларӗ: 'Эсӗ пӗлетӗн-и, ку кермене нихӑҫан та тапӑнман. Вӑл ҫав тери пысӑк, никам та хӑраса пынӑ мар.' Тусем айӗнчи уҫӑ вырӑнта ачасем футбол выляҫҫӗ. Уйра Гаити ялавӗ пек хӗрлӗ-кӑвак йӗрсем — наци палӑкӗпе кунсерен футбол маччӗ пӗр сӑнра пӗрлешнӗ. Ку Гаити калавӗн чи чӑн ритмӗ.

Жакмель (Jacmel) — хутпа сӑрӑран тунӑ хула: унӑн карнавал масокӗсем пӗтӗм Кариб тинӗсӗнчи чи кӑткӑс искусство, вӗсене тӑвакан ӑстасем чылайӑшӗ электричество ҫук ҫуртра пурӑнаҫҫӗ. Пӗр хут масочӗ тӑвакан ӑста алӑк умӗнче чӑмӑртанса ӗҫлет. Унӑн алӗнчи маска ҫурри — кулӑ, ҫурри — кӑшкӑру: арӑслан ҫили ҫын шӑлӗ пулса тӑнӑ, кайӑк тӗкӗ Африка ӳкерчӗкӗсене хутшӑннӑ. 'Карнавалта кашни маска тӑхӑнать,' вӑл каларӗ, 'анчах маска айӗнче чӑн Гаити. Унта хӑра, ҫилӗ, тата ташша ҫутӑлса кайиччен ташлама хистекен ритм пур. Гаити ҫынни нихӑҫан та пӗр маска тӑхӑнмасть.' Эпӗ Wilde-Donald Guerrier — Гаити наци командин вингерӗ, Порт-а-Пимент (Port-à-Piment) кӑнтӑр пляжӗнчен Европа стадионӗсем ҫине ҫитнӗ — унӑн пурнӑҫ йӗрӗ Жакмель маскине аса илтерчӗ: ҫурри — йывӑрлӑх, ҫурри — тӗнчене пӑхма хистекен ҫутӑ.

Griot — хăвăрт хĕртнĕ сысна какайĕ пылак çуралнă тутипе (pikliz) — çул хĕрринчи лавккасенчен виçĕ çухрăм тăршшĕпе сарăлать. Хуçайкă — çирĕм çурă çулти хĕрарăм, пилĕкне çухатнă тĕслĕ фартук çыхнă. Манăн фотографи тăвассине курсан, вăл кулса манăн тарелкана иккĕ катăк какай хушрĕ: 'Темĕн чухлĕ çи, эсĕ çиме тивĕçлĕ.' Pikliz-ăн вутлăхĕ Азири нимĕнле вутлă соусран та кая мар — Гаити çыннисем вутлăха ăшăпа кĕрешме, чухăнлăха хирĕç тăма, кăшкăрса та çитмелли пур йывăрлăха сирме усă кураççĕ. Griot-ăн çу кăшăлĕнче, кĕтесри Kompa кĕввинче, пасарти хĕрарăмсен пăрçа хуппине хăвăрт хывнинче эпĕ 'тăрăшулăх' сăмахсăр урăх нимĕнле те калайман япалана куратăп.

Гаитирен тухнă каç, эпĕ Порт-о-Пренсри пĕр гостиница балконĕ çинче тусем çинчи çутă пăнчисене пăхатăп — вăл урам çути мар, вăл çуртасем тата керосин лампи, вăл электроэнерги çук районсенчи кун-çул. Эпĕ çулçӳрев хăрушлăхĕ çинчен калакан сивĕ сăмахсене аса илтĕм — 'преступность шайĕ пысăк', 'инфраструктура çитмен', 'кайма сĕнмеççĕ'. Ку сăмахсем тĕрĕс. Анчах çак сăмахсене çеç вуласан, эсир Гаити çыннисем Кариб тинĕсĕнчи чи вутлă çуралнă тутине мĕнле тăвассине пĕлмĕр; эсир Citadelle-ăн чулĕсем 200 çул мĕншĕн анса ларманнине пĕлмĕр; эсир Pierrot-ăн амăшĕ аэропорт тулашĕнче панулма çăкăрĕ сутса, унран çирĕм çул иртсен ывăлĕ тĕнче аренине Гаити ятне футболпа кĕртнине пĕлмĕр.

Pierrot-ăн интервью вĕçĕнчи сăмахĕсене таврăнса: 'Гаити ялавĕ çинче çырнă — пĕрлĕх — вăй. Ача чухне эпĕ ăнланман. Халĕ кашни хут наци командин футболкине тăхăнсан, эпĕ аннем урамра çăкăр сутнă саманта аса илтĕп. Ку пăрахса кайни мар. Ку Гаити мелĕ — автобус килме кĕтсе тăмалли чарăнура хăвăн лавккуна лартни.'