Cyn i mi fynd i Haiti, roedd pawb yn gofyn yr un cwestiwn

Dywedodd Frantzdy Pierrot (Frantzdy Pierrot) rywbeth ar ôl ymarfer. Nid oedd y geiriau hynny am bêl-droed—er ei fod yn flaenwr tîm cenedlaethol Haiti, yn chwarae i glwb yn Ffrainc, ac yn un o'r ychydig sy'n gallu cynrychioli Haiti ar y llwyfan rhyngwladol. Dywedodd: 'Bob tro y bydda i'n dychwelyd i Haiti, mae swyddogion tollau maes awyr Port-au-Prince (Port-au-Prince) yn adnabod fy mam. Nid oherwydd pêl-droed—oherwydd ei bod hi'n arfer gwerthu bara banana ar y stryd y tu allan i'r maes awyr.'

Dechreuais i o'r frawddeg hon. Nid oherwydd ei bod hi am bêl-droed, ond oherwydd iddi agor mynedfa arall i Haiti ar unwaith: mynedfa i wlad nad yw'n cael ei diffinio gan rybuddion teithio, ond gan atgofion o ddychwelyd adref a gwydnwch bob dydd.

Mae Haiti wedi'i lleoli yn y Caribî, yn rhannu ynys Hispaniola (Hispaniola) gyda Gweriniaeth Dominica (Dominican Republic). Dyma un o'r gwledydd tlotaf yn Hemisffer y Gorllewin, ac mae wedi dioddef cyfuniad o ansefydlogrwydd gwleidyddol, gwrthdaro gangiau a thrychinebau naturiol yn y blynyddoedd diwethaf. Mae cyngor teithio'r rhan fwyaf o wledydd i Haiti yn 2025 yn dweud yr un peth: 'Peidiwch â mynd.' Ond Haiti hefyd yw'r weriniaeth annibynnol gyntaf yn y byd a sefydlwyd gan wrthryfel caethweision Du. Cyhoeddodd y wlad hon ei bodolaeth y tu ôl i furiau cerrig Citadelle Laferrière (Citadelle Laferrière) yn 1804—ac mae'r gaer honno'n dal i sefyll dros 200 mlynedd yn ddiweddarach.

Nid oedd y foment o gyrraedd Port-au-Prince (Port-au-Prince) yn brydferth. Roedd cerddoriaeth Kompa (Kompa) yn ffrwydro o radio sâl yn neuadd y maes awyr—y rhythm hwnnw sy'n clymu curiadau Affricanaidd ac alawon Caribïaidd gyda'i gilydd, gan wneud i chi eisiau symud eich ysgwyddau yn anwirfoddol. Roedd dau blentyn yn gwasgu yn y dorf oedd yn casglu bagiau i helpu i gario fy mag—nid o garedigrwydd, ond yn gobeithio am dâl bach. Roedd lleithder a gwres yr aer yn fwy annioddefol na'r tarmac y tu allan. Y gwir yw: Nid oedd yr argraff gyntaf o Haiti yn ramantus. Ond penderfynais i beidio â'i harddu na'i hyllu, dim ond ei gofnodi.

Gan deithio i'r gogledd ar hyd y ffordd arfordirol, trwy lwyni sych a marchnadoedd ochr y ffordd achlysurol, mae Cap-Haïtien (Cap-Haïtien) yn ymddangos ar y gorwel. Mae Citadelle Laferrière (Citadelle Laferrière)—y gaer fwyaf yn Hemisffer y Gorllewin—yn cyrcydu ar ben mynydd 900 metr o uchder, fel bwystfil cerrig anferth. Roedd y ffordd fynydd tuag ati mor serth nes bod anadlu'r ceffylau yn uwch na sŵn eu clychau. Ar ôl cyrraedd y brig, yn fyr fy anadl, gafaelais mewn wal garreg 200 mlwydd oed, a dywedodd tywysydd lleol wrthyf: 'Wyt ti'n gwybod, ymosodwyd ar y gaer hon erioed. Mae hi mor fawr nes bod neb yn meiddio dod.' Ar y tir gwastad wrth droed y mynydd, roedd plant yn chwarae pêl-droed. Roedd llinellau coch a glas ar y cae pêl-droed—yr un lliwiau â baner Haiti—yn cywasgu cofeb genedlaethol a gêm bêl-droed bob dydd i'r un llun. Dyma rhythm mwyaf dilys naratif Haiti.

Mae Jacmel (Jacmel) yn ddinas o fwydion papur a phaent—mae ei masgiau carnifal ymhlith y gweithiau celf mwyaf cymhleth yn y Caribî cyfan, ac mae'r crefftwyr sy'n eu gwneud yn byw yn bennaf mewn tai heb drydan. Roedd crefftwr masgiau mwydion papur yn cyrcydu wrth y drws yn gweithio. Roedd hanner y mwgwd yn ei ddwylo yn wên, a'r hanner arall yn rhuad—roedd mwng y llew wedi troi'n ddannedd dynol, ac roedd plu adar wedi ymdoddi i batrymau Affricanaidd. 'Mae pawb yn gwisgo mwgwd yn y carnifal,' meddai, 'ond o dan y mwgwd mae'r Haiti go iawn. Mae yna ofn, dicter, a rhythm a all wneud i chi ddawnsio tan y wawr. Nid yw pobl Haiti byth yn gwisgo un mwgwd yn unig.' Cofiais am Wilde-Donald Guerrier (Wilde-Donald Guerrier)—asgellwr tîm cenedlaethol Haiti, a gerddodd o arfordir deheuol Port-à-Piment (Port-à-Piment) i gaeau pêl-droed Ewrop. Mae taith ei fywyd fel masgiau Jacmel (Jacmel): hanner yn galed, a hanner yn ddisgleirdeb sy'n gorfodi'r byd i edrych.

Mae arogl Griot — darnau o gig moch wedi'u ffrio gyda phicliz (pikliz) — yn ymledu filltiroedd o'r stondin ochr y ffordd. Mae'r wraig sy'n rhedeg y stondin tua thrigain oed, gyda ffedog wedi pylu am ei chanol. Pan welodd fi'n tynnu llun, gwenodd a rhoi dau ddarn ychwanegol o gig ar fy mhlât: 'Bwyta mwy, mae angen hynny arnat ti.' Nid yw gwres y pikliz yn llai nag unrhyw saws Asiaidd — mae pobl Haiti yn defnyddio sbeis i ymdopi â'r gwres, i ymdopi â thlodi, i ymdopi â phob problem na ellir ei datrys trwy gwyno. Yn y badell ffrio Griot, yn gerddoriaeth Kompa ar gornel y stryd, ac yng nghyflymder dwylo'r merched marchnad yn plicio ffa, gwelais rywbeth na allaf ei ddisgrifio ag unrhyw air heblaw 'gwydnwch'.

Y noson cyn gadael Haiti, roeddwn ar falconi gwesty yn Port-au-Prince (Port-au-Prince) yn edrych ar y golau bach ar y bryniau yn y pellter — nid goleuadau stryd oedd y rheini, ond canhwyllau a lampau paraffin, pob dydd mewn ardaloedd heb drydan. Cofiais y geiriau oer yn y rhybuddion teithio — 'cyfradd troseddu uchel', 'diffyg seilwaith', 'nid argymhellir mynd yno'. Nid yw'r datganiadau hyn yn anghywir. Ond os darllenwch y datganiadau hyn yn unig, ni fyddwch yn gwybod sut mae pobl Haiti yn gwneud y picls mwyaf sbeislyd yn y Caribî; ni fyddwch yn gwybod pam mae cerrig Citadelle (Citadelle) yn dal i sefyll ar ôl 200 mlynedd; ni fyddwch yn gwybod pam roedd mam Pierrot yn gwerthu bara banana y tu allan i'r maes awyr, ac ugain mlynedd yn ddiweddarach, byddai ei mab yn cicio enw Haiti i olwg y byd ar y cae rhyngwladol.

Yn ôl i eiriau olaf Pierrot yn y cyfweliad: 'Ar faner Haiti mae'n ysgrifenedig — mewn undod mae nerth. Pan oeddwn yn blentyn, nid oeddwn yn deall. Nawr, bob tro y byddaf yn gwisgo crys y tîm cenedlaethol, rwy'n cofio fy mam yn gwerthu bara ar y stryd. Nid ildio yw hynny. Dyma ffordd Haiti — o flaen safle bws na fydd byth yn dod, codi dy stondin dy hun.'