Haiti Straeon: Cyn i Mi Fynd i Haiti, Gofynnodd Pawb yr Un Cwestiwn i Mi

Dywedodd Frantzdy Pierrot rywbeth ar ôl ymarfer. Nid am bêl-droed roedd e — er ei fod yn ymosodwr i dîm cenedlaethol Haiti, yn chwarae i glwb yn Ffrainc, ac yn un o'r ychydig bobl sy'n cynrychioli Haiti ar lwyfan rhyngwladol. Dywedodd: 'Bob tro rwy'n mynd yn ôl i Haiti, mae swyddogion tollau maes awyr Port-au-Prince yn adnabod fy mam. Nid oherwydd pêl-droed — oherwydd ei bod hi'n arfer gwerthu bara banana ar y stryd y tu allan i'r derfynfa.'

Adeiladais y daith gyfan o'r frawddeg honno. Nid am ei bod yn ymwneud â phêl-droed, ond am ei bod yn agor mynedfa amgen i Haiti ar unwaith: gwlad a ddiffinnir nid gan gyngor teithio ond gan atgofion dychwelyd adref a dycnwch bob dydd.

Mae Haiti yn gorwedd ym Môr y Caribî, yn rhannu ynys Hispaniola â'r Weriniaeth Ddominicaidd. Mae'n un o wledydd tlotaf Hemisffer y Gorllewin ac mae wedi dioddef siociau sy'n gorgyffwrdd o gynnwrf gwleidyddol, trais gangiau, a thrychinebau naturiol yn y blynyddoedd diwethaf. Mae cyngor teithio 2025 y rhan fwyaf o wledydd ar gyfer Haiti yn crynhoi i'r un frawddeg: Peidiwch â theithio. Ond Haiti hefyd yw gweriniaeth annibynnol gyntaf y byd a sefydlwyd gan wrthryfel caethweision. Datganodd y wlad hon ei bodolaeth y tu ôl i waliau carreg y Citadelle Laferrière yn 1804 — a dros ddau gan mlynedd yn ddiweddarach, mae'r gaer yn dal i sefyll.

Nid oedd cyrraedd Port-au-Prince yn brydferth. Ffrwydrodd cerddoriaeth Kompa o system PA wedi treulio yn y neuadd gyrraedd — y rhythm hwnnw'n troelli drymiau Affricanaidd ac alawon y Caribî at ei gilydd, gan wneud i'ch ysgwyddau symud yn anwirfoddol. Gwasgodd dau blentyn drwy'r dyrfa yn yr hawlio bagiau i'm helpu gyda fy mag — nid allan o garedigrwydd, ond gan obeithio am gildwrn. Roedd y lleithder yn fwy myglyd na'r tarmac y tu allan. Y gwir gonest: nid yw argraff gyntaf Haiti yn rhamantus. Ond penderfynais na fyddwn i'n rhamanteiddio nac yn gwyrdroi — cofnodi'n unig.

Gan deithio i'r gogledd ar hyd y briffordd arfordirol, drwy brysgdir a marchnadoedd ymyl ffordd achlysurol, cododd Cap-Haïtien ar y gorwel. Mae'r Citadelle Laferrière — y gaer fwyaf yn Hemisffer y Gorllewin — yn cwrcwd naw can metr uwchben lefel y môr fel anifail carreg. Mae'r llwybr mynydd sy'n arwain ato mor serth fel bod anadlu'r ceffylau'n uwch na'u clychau. Ar y copa, pwysais yn erbyn y wal garreg dau gan mlwydd oed, yn fyr o wynt, a dywedodd arweinydd lleol wrth fy ymyl: 'Rydych chi'n gwybod, does neb erioed wedi ymosod ar y gaer hon. Mae hi mor fawr fel na feiddiodd neb erioed.' Wrth droed y mynydd, roedd plant yn chwarae pêl-droed ar lain o dir moel. Roedd llinellau'r cae wedi'u paentio yn y coch a glas baner Haiti — yn cywasgu heneb genedlaethol a gêm bêl-droed bob dydd i mewn i un ffrâm. Dyma rythm gwirioneddol y naratif Haitiaidd.

Mae Jacmel yn ddinas wedi'i gwneud o bapur-mâché a phigment — ei masgiau carnifal yw'r gweithiau celf mwyaf cywrain yn y Caribî cyfan, ac mae'r crefftwyr sy'n eu gwneud yn byw gan fwyaf mewn tai heb drydan dibynadwy. Roedd gwneuthurwr masgiau'n cwrcwd yn nrws ei ddrws. Roedd y masg yn ei ddwylo'n hanner gwên, hanner rhuad — mwng llew yn trawsffurfio'n ddannedd dynol, plu adar yn toddi i mewn i batrymau Affricanaidd. 'Yn ystod carnifal, mae pawb yn gwisgo masg,' meddai. 'Ond o dan y masg mae'r Haiti go iawn. Mae ofn yno, a dicter, a rhythm sy'n gwneud i chi ddawnsio tan godiad haul. Dydy Haitiaid byth yn gwisgo un masg yn unig.' Meddyliais am Wilde-Donald Guerrier — asgellwr tîm cenedlaethol Haiti a deithiodd o arfordir deheuol Port-à-Piment i gaeau pêl-droed Ewropeaidd. Mae trywydd ei fywyd fel masg Jacmel: hanner caledi, hanner disgleirdeb sy'n gorfodi'r byd i edrych.

Cyhoeddodd Griot — darnau porc wedi'u ffrio wedi'u gweini gyda pikliz, slaw picl tanllyd — ei hun o dri bloc i ffwrdd. Roedd y fenyw oedd yn rhedeg y stondin tua thrigain oed, ffedog bylu wedi'i chlymu o amgylch ei chanol, a phan welodd hi fi'n tynnu lluniau gwenodd a rhoi dau ddarn ychwanegol o gig ar fy mhlât: 'Bwytwch fwy. Mae arnoch chi ei angen.' Mae gwres pikliz yn cystadlu ag unrhyw saws tsili Asiaidd — mae Haitiaid yn defnyddio sbeis i wynebu'r gwres, y tlodi, popeth na ellir ei ddatrys drwy gwyno. Yn olew hisian y griot, yn y Kompa'n gollwng o gorneli strydoedd, yng nghyflymder dwylo'r menywod marchnad yn plisgyn ffa, gwelais rywbeth na allaf ond ei ddisgrifio â'r gair dycnwch.

Ar fy noson olaf yn Haiti, sefais ar falconi gwesty yn Port-au-Prince yn gwylio'r goleuadau gwasgaredig ar y bryniau — nid goleuadau stryd, ond canhwyllau a lampau cerosin, marcwyr dyddiol cymdogaethau heb drydan. Meddyliais am iaith oer cyngor teithio — 'cyfradd troseddu uchel,' 'seilwaith annigonol,' 'peidiwch â theithio.' Nid yw'r datganiadau hynny'n ffeithiol anghywir. Ond pe baech chi'n darllen y datganiadau hynny'n unig, fyddech chi ddim yn gwybod sut mae Haitiaid yn gwneud y slaw picl poethaf yn y Caribî. Fyddech chi ddim yn gwybod pam mae cerrig y Citadelle yn dal i sefyll ar ôl dau gan mlynedd. Fyddech chi ddim yn gwybod pam roedd mam Pierrot yn gwerthu bara banana y tu allan i dderfynfa'r maes awyr, a pham ugain mlynedd yn ddiweddarach byddai ei mab yn cicio enw Haiti i mewn i linell olwg y byd o gae rhyngwladol.

Yn ôl at yr hyn a ddywedodd Pierrot ar ddiwedd y cyfweliad: 'Mae baner Haiti'n dweud L'Union Fait La Force — ymuniad sy'n gwneud cryfder. Fel plentyn doeddwn i ddim yn deall. Nawr, bob tro rwy'n gwisgo crys y tîm cenedlaethol, rwy'n meddwl am fy mam yn gwerthu bara ar y stryd. Nid rhoi'r ffidil yn y to yw hynny. Dyna'r ffordd Haitiaidd — pan nad yw'r bws yn dod, rydych chi'n gosod eich stondin eich hun.'