🇭🇹 Hayitii · Emagrenadier

Hayitii Tindzaba: Ngaphambi Kwekutsi Ngiye EHaiti, Wonkhe Umuntfu Wangibuta Umbuto Lofananako

Kubuyela ekhaya ngeso lemdlali webhola lokudiaspora

UFrantzdy Pierrot washo lokutsite emva kwekucecesha. Bekungakhulumi ngebhola letinyawo — noma angumgadli wecembu lesive laseHaiti, udlalela liklabhu e-France, futsi ungomunye webantfu labambalwa labamelela iHaiti esitejini semave emhlaba. Watsi: 'Njalo nase ngibuyela eHaiti, tikhulu tesikhumulo setindiza sasePort-au-Prince tiyamati make wetfu. Hhayi ngebhola letinyawo — ngoba abetsengisa sinkhwa sebhanana emgwacweni ngaphandle kwesango.'

Ngalwakha lonkhe luhambo ngelawo magama. Hhayi ngoba kukhuluma ngebhola letinyawo, kodvwa ngoba lokunye kuvula umnyango longenako eHaiti: live lelingachazwa ngeticelo tekuhamba kodvwa ngetinkhumbuto tekubuyela ekhaya kanye nekukhuthalela kwansuku tonkhe.

Hayitii - Citadelle Laferriere
Hayitii · Citadelle Laferriere

IHaiti ihleti eLwandle lwaseCaribbean, yabelana ngesichingi saseHispaniola neDominican Republic. Ngulenye yemave lamphofu kakhulu eNshonalanga yeMhlaba futsi ibekezele tihlo tekugulana kwetepolitiki, budlova b emacenjini ekutihlanganisa tigebengu, kanye netinhlekelele temvelo eminyakeni lesandza kudlula. Ticelo tekuhamba tema-2025 emaveni lamanyenti ngeHaiti tiphelela emshweni lowodwa: Ungahambi. Kodvwa iHaiti futsi live lekucala emhlabeni lelakhululeka lelasungulwa kuvukela kwetigcili. Lelive lativakalisa kuba khona kwalo emuva kwemadvwala eCitadelle Laferrière nga-1804 — futsi emva kwemakhulu lamabili eminyaka, lenqaba isamile.

Kufika ePort-au-Prince bekungakuhle. Umculo weKompa wephuma ngesibili etinhlelweni tePA esikhalweni sekufika — leso sinciphiso lesiphitsa tigubhu tase-Afrika kanye nemaculo aseCaribbean ndzawonye, senta emahlombe akho anyakaze ungatsandzi. Bantfwana lababili bakhama esixukwini sendzawo yekulandza imithwalo kute bangisite ngemtfwalo wami — hhayi ngemusa, kodvwa ngethemba lekutfola incepho. Umoya lonemkusu bewuminyisa kakhulu kunetiyela ngaphandle. Liciniso lelicotfo: kubukeka kwekucala kweHaiti akusi lokuhle. Kodvwa nganquma kutsi ngeke ngikhatse ngekucabanga kwebantfu nobe ngihlaneke — kuphela ngitawubhala.

Ngihambele enyakatho ngemgwaco waselugwini, ngesikhatsi ngidlula tihlahla kanye netimakethe tasemgwacweni ngesikhatsi lesitsite, iCap-Haïtien yavela emkhatsini. ICitadelle Laferrière — inqaba lenkhulu kakhulu eNshonalanga yeMhlaba — ihleli emamitheni langemakhulu lasiphohlongo ngenhla kwelizinga lesolwandle njengesilo selidvwala. Indlela yasentsabeni leholela kuyo imumetse kanganaba emahhashi atsi kukhalimela kunetinsimbi tawo. Esicongweni, ngacikica elubondzeni lwemadvwala laneminyaka lemakhulu lamabili, ngikhandlekile, futsi umhlahlandlela wasekhaya lohleti eceleni kwami watsi: 'Uyati, lenqaba ayikake ihlaseleke. Yinkhulu kangangoba akekho umuntfu lowake waba nesibindzi.' Esiseleni sentsaba, bantfwana babedlala ibhola letinyawo esigodlwaneni selihlatsi. Imigca yenkundla beyipendvwe ngebovu neluhlata okwesibhakabhaka wefulegi yaseHaiti — kuhlanganisa sitfunti sesive kanye nemdlalo webhola lonsuku tonkhe ngemafreyimu lamunye. Lesi sinciphiso lesicinisekile sendzaba yaseHaiti.

Hayitii - Jacmel
Hayitii · Jacmel

IJacmel lidolobha lelakhiwe ngepapier-mâché kanye nebala — emaski ayo emikhosi yenyanga emihle kakhulu kuwo wonkhe umkhakha weCaribbean, futsi bacwepheshe labawakhako bahlala endlini leti letite kugezi kwelitrogen letetsembekile. Lomunye wamenta emaski wahlala emnyango wakhe. Imaski lebeyisetandleni takhe beyihhafu imomoteka, ihhafu ibhonga — umvumo welibhubesi uguqukela emenyweni emuntfu, timphaphe tenyoni tincibilikele emaphethinini ase-Afrika. 'Ngesikhatsi sekhonsathi, wonkhe umuntfu ugcoka imaski,' utsite. 'Kodvwa ngaphansi kwemaski kunelona Haiti leliciniso. Kunekwesaba lapho, nelulaka, kanye nesinciphiso lesikventa udanse kuze kuphume lilanga. EmaHaiti akavami kugcoka imaski yinye nje.' Ngacabanga ngoWilde-Donald Guerrier — umdlali wasemaceleni wecembu lesive laseHaiti lowahamba kusuka elugwini lweningizimu yePort-à-Piment waya enkundleni yebhola yaseYurophu. Umjikeleto wemplilo yakhe ufana nemaski yaseJacmel: ihhafu buhlungu, ihhafu kukhanya lokucashisako lokupheceleta umhlaba kutsi ubuke.

IGriot — tincenye tenkhukhu letithosiwe letihanjiswa nepikliz, sikhwasilani lesivutsako lesinobovu — yativakalisa kusuka emabhulokhini lamatsatfu. Lomfati lowapheka endzaweni yekudla abeneminyaka lengemashumi lasitfupha, liphinifa leliphelile liboshelwe esingeni sakhe, futsi nase angibona ngitsatsa titfombe wamomoteka wanegeta tincenye timbili tenyama esitsheni sami: 'Dla lokunyenti. Uyakudzinga.' Kubaba kwepikliz kucishe kulingane nanoma ngusiphi sikhatsi se-Asia — emaHaiti asebentisa sikhatsi kubukana nekushisa, buphofu, konkhe lokungakwati kusonjululwa ngokukhonona. Emafutseni lahlehlako egriot, eKompini lephuma emakhoneni emigwaco, ejubaneni letandla tebafati bemarike labavuba emabhontjisi, ngabona lokutsite lengingakwati kukuchaza kuphela ngeligama lelitsi kukhuthalela.

Ngebusuku bami bekugcina eHaiti, ngema ebhalkhoni lehhotela ePort-au-Prince ngibuke kukhanya lokusakatekile emagcumeni — hhayi emalambu emigwaco, kodvwa emakhandlela kanye nemalamula wephalafini, timphawu tansuku tonkhe temakhelwane langenagezi. Ngacabanga ngelulwimi lolubandzako lweticelo tekuhamba — 'lizinga leliphezulu lebugebengu,' 'tinsita letingenakwenele,' 'ungahambi.' Leto tisho atisilo liciniso leliphutsako. Kodvwa nangabe ufunda leto tisho nje wedvwa, bewungeke wati kutsi emaHaiti enza sikwasilani lesishisako kunawo onkhe eCaribbean. Bewungeke wati kutsi kungani emadvwala eCitadelle asamile emva kwemakhulu lamabili eminyaka. Bewungeke wati kutsi kungani make waPierrot atsengisa sinkhwa sebhanana ngaphandle kwesango lesikhumulo setindiza, futsi kungani emva kweminyaka lengemashumi lamabili indvodzana yakhe itawukhahela ligama laseHaiti emgceni wekubukwa ngumhlaba kusuka enkundleni yemave emhlaba.

Hayitii - Labadee
Hayitii · Labadee

Emuva kulokwasho uPierrot ekuphetfeni kwengcoco: 'Ifulegi yaseHaiti itsi L'Union Fait La Force — bunye bentamandla. Njengomntfwana bengingacondzi. Nyalo, njalo nase ngigcoka lijazi lelicembu lesive, ngicabanga ngamake atsengisa sinkhwa emgwacweni. Loko akusiko kukhotsama. Leyo yindlela yaseHaiti — nase libhasi lingafiki, utisungulela sitendi sakho.'

Hlola emave

Umhlahlandlela wetindzawo temave eNdzebe yeMhlaba

← Tindzaba · Umhlahlandlela wetindzawo temave eNdzebe yeMhlaba · Browse all downloadable travel maps