Ntangu mono kwendaka na Haiti (Haiti), bantu yonso vandaka kuyula mono kintu mosi

Frantzdy Pierrot (Frantzdy Pierrot) tubilaka mambu mosi na nima ya malongi. Mambu yai vandaka ve ya mbalula——ata yandi kele muntu ya ntwala ya kimvuka ya insi ya Haiti (Haiti), yina ke sala na klube ya France (France), mosi na kati ya bantu fyoti yina lenda telama na ntwala ya insi ya Haiti (Haiti) na nsi ya inza. Yandi tubaka: 'Ntangu yonso mono ke kwenda na Haiti (Haiti), bantu ya lutaninu na kisika ya ndeke ya Port-au-Prince (Port-au-Prince) ke zaba mama na mono. Kansi ve sambu na mbalula——sambu mama na mono vandaka koteka mapa ya banana na nzila na nganda ya kisika ya ndeke.'

Mono yantikaka na mambu yai. Kansi ve sambu yo vandaka ya mbalula, kansi sambu yo kangulaka nzila yankaka ya Haiti (Haiti): nzila yina ke monisama ve na mambu ya lutaninu, kansi na kuvutuka na nzo ti kukanga ntima ya kilumbu na kilumbu.

Haiti (Haiti) kele na kati ya Karibe (Karibe), yina kele ti Repubilika ya Dominikani (Repiblik Dominikani) na zulu ya kisanga ya Hispaniola (Ispaniola). Yo kele mosi na kati ya bansi ya mpamba na nsi ya inza ya westi, yina me mona mavwanga ya politiki, bitumba ya ba groupe ti mambu ya nkaka ya nkumbwa na bamvula mingi ya meluta. Bansi mingi na mvu 2025 ke sonika mambu mosi sambu na kutambula na Haiti (Haiti): 'Kukwenda ve.' Kansi Haiti (Haiti) kele mpi insi ya ntete yina bantu ya mpika ya ndombe tungaka na nzila ya kufwa mfumu. Insi yai monisaka yo mosi na mvu 1804 na nima ya bamfingu ya Citadelle Laferriere (Citadelle Laferriere) — bamvula 200 na nima, kinzo yina kele diaka.

Kukuma na Port-au-Prince (Port-au-Prince) na ntangu yina vandaka ve kitoko. Na ndako ya ndeke, muziki ya Kompa (Kompa) vandaka kubula ngolo na radio ya kuyoya——mutindu ya kukusa ngoma ya Afrika ti miziki ya Karibe (Karibe) yina ke pusa nge na kusala mambu ti mapeka. Bana zole vandaka kusimba bagage na kati ya bantu yina vandaka kuzwa bagage sambu na kusadisa mono——kansi ve sambu na mambote, kansi sambu na kuzwa mbongo ya mfunu. Mpepe ya kuyuma ti ya kuyoka vandaka kuyokisa nitu kuluta na nganda ya kisika ya ndeke. Mambu ya kyeleka: lusansu ya ntete ya Haiti (Haiti) kele ve ya kitoko. Kansi mono bongisaka ve kukumisa yo kitoko to kukumisa yo mbi, mono sonikaka kaka.

Na nzila ya mbwadi ya mungwa na nordi, na kati ya bisika ya kuyuma ti ba marché ya nzila yina ke monanaka mbala na mbala, Cap-Haïtien (Cap-Haïtien) monanaka na ntwala. Citadelle Laferriere (Citadelle Laferriere)——kinzo ya nene ya nsi ya inza ya westi——ke vanda na zulu ya mongo ya metro 900, bonso nyama ya nene ya matadi. Nzila ya mongo yina ke nata na yo kele ya ngolo, yina ke pusa bampunda na kupema ngolo kuluta ngunga. Ntangu mono tombaka na zulu, mono vandaka kupema ngolo, mono simbaka na bamfingu ya matadi ya bamvula 200, muntu mosi ya kutwadisa bisika tubilaka: 'Keti nge zaba, kinzo yai me nwanaka ve ntangu yonso. Yo kele nene, nene yina muntu mosi ve me nwana kukwenda.' Na nsi ya mongo, bana vandaka kubula mbalula. Terreno ya mbalula vandaka ti bandilu ya mbwaki ti ya bulu bonso bandilu ya insi ya Haiti (Haiti)——yina ke kangula kinzo ya insi ti mbalula ya kilumbu na kilumbu na kifwanisu mosi. Yai kele mutindu ya kyeleka ya kutuba ya Haiti (Haiti).

Jacmel (Jacmel) kele mbanza yina ke salama na papie ti langi——bamask ya samba na yo kele misala ya kitoko ya nene na Karibe (Karibe) yonso, kansi bantu yina ke sala yo ke zinga na banzo yina kele ve ti ngolo. Muntu mosi ya ke sala mask ya papie ke vanda na kitini ya nzo, yandi ke sala. Mask yina kele na maboko na yandi, ndambu mosi kele ya kuseka, ndambu yankaka kele ya kuganga——mansuki ya nkosi me kuma meno ya muntu, nionsi ya ndeke me kota na bifwanisu ya Afrika. Yandi tubaka: 'Na samba, muntu yonso ke tula mask, kansi na nsi ya mask, kele Haiti (Haiti) ya kyeleka. Kuna kele boma, kanda, mpi miziki yina lenda pusa nge na kukina tii na ntangu ya suka. Bantu ya Haiti (Haiti) ke tula ve mask mosi kaka.' Mono yindulaka Wilde-Donald Guerrier (Wilde-Donald Guerrier)——muntu ya mbalula ya kimvuka ya insi ya Haiti (Haiti), yina kwendaka tuka na mbwadi ya sudi ya Port-à-Piment (Port-à-Piment) tii na terreno ya Europa (Europa). Nzila ya luzingu na yandi kele bonso mask ya Jacmel (Jacmel): ndambu mosi kele ya mpasi, ndambu yankaka kele mwinda yina ke pusa inza yonso na kutala.

Griot——mbisi ya ngulu ya kuyoka ti pikliz——ya nsolo na yo ebimaka na bisika ya koteka na nzila. Nkento ya koteka azalaki mwasi ya bamvula ntuku motoba, alati ekipi ya kufwa langi na luketo. Amonaki ngai nataki foto, atiaki mibale ya misuni na plato na ngai na mposa ya koseka: 'Lia mingi, omonani ozali na mposa.' Pikliz ezali na makasi te se na sauce ya Asie——bato ya Haiti basalelaka makasi ya pili pili mpo na kotelemela molunge, kotelemela kozanga, kotelemela makambo nyonso oyo bakoki te kosilisa na komilela. Na mafuta ya Griot, na miziki ya Kompa na balabala, na lombangu ya maboko ya basi ya koteka oyo bazali kopola madesu, namonaki eloko moko oyo nakoki te koloba na nzela ya 'kangama' te.

Na butu ya nsuka liboso ya kotika Haiti, nazalaki na veranda ya hotel moko na Port-au-Prince, kotala bitini ya mwinda na likolo ya ngomba——ezalaki te mwinda ya nzela, kasi mwinda ya kandele mpe ya mafuta, eloko ya mokolo na mokolo na bisika oyo nguyamakasi ezali te. Nakanisaki maloba ya malili ya liteya ya mobembo——'mbeba mingi', 'infrastructure ekoki te', 'tokoki te kopesa toli ya kokende'. Maloba wana ezali na mbeba te. Kasi soki oyaki kaka maloba wana, okoyeba te ndenge nini bato ya Haiti bakosalaka pikliz oyo ezali na makasi koleka nyonso na Caraïbes; okoyeba te mpo nini mabanga ya Citadelle ekweyi te na bamvula 200; okoyeba te mpo nini mama ya Pierrot atekaki mapa ya banana na libanda ya aéroport, mpe bamvula ntuku mibale na nsima, mwana na ye ya mobali akotisi kombo ya Haiti na mokili ya mabina na terrain ya mokili.

Nazongela maloba ya nsuka ya Pierrot na interview: 'Na drapeau ya Haiti, ekomami——kangama ezali nguyamakasi. Ntango nazalaki mwana, nayebaki te. Sikoyo, mbala na mbala ngalati uniforme ya équipe nationale, nakanisaka mama na ngai oyo atekaki mapa na balabala. Wana ezalaki te kozanga elikia. Ezalaki ndenge ya Haiti——liboso ya arrêt ya bus oyo bakoki te kozela, tonga etanda na yo moko.'