Haiti Hekayələr: Haitiyə Getməzdən Əvvəl Hamı Mənə Eyni Sualı Verirdi

Frantzdy Pierrot məşqdən sonra nəsə dedi. Futbolla bağlı deyildi — halbuki o, Haiti milli komandasının hücumçusudur, Fransada bir klubda oynayır və Haitini beynəlxalq səhnədə təmsil edən nadir insanlardan biridir. Dedi: 'Hər dəfə Haitiyə qayıdanda, Port-o-Prens hava limanındakı gömrük işçiləri anamı tanıyır. Futbola görə yox — çünki anam vaxtilə terminalın qarşısındakı küçədə banan çörəyi satırdı.'

Bütün səyahəti bu cümlədən qurdum. Futbolla bağlı olduğuna görə yox, dərhal Haitiyə alternativ bir giriş qapısı açdığına görə: səyahət xəbərdarlıqları ilə deyil, evə qayıdış xatirələri və gündəlik möhkəmliklə təyin olunan bir ölkə.

Haiti Karib dənizində yerləşir, Hispaniola adasını Dominikan Respublikası ilə bölüşür. Qərb yarımkürəsinin ən kasıb ölkələrindən biridir və son illərdə siyasi qarışıqlıq, quldur zorakılığı və təbii fəlakətlərin üst-üstə düşən şoklarını yaşayıb. Əksər ölkələrin 2025-ci il Haiti səyahət məsləhəti eyni cümləyə yığılır: Səyahət etməyin. Amma Haiti həm də qul üsyanı ilə qurulan dünyanın ilk müstəqil respublikasıdır. Bu ölkə 1804-cü ildə Citadelle Laferrière-in daş divarları arxasında mövcudluğunu elan etdi — və iki yüz ildən çox sonra, qala hələ də dayanır.

Port-o-Prensə gəliş gözəl deyildi. Kompa musiqisi gəliş zalının aşınmış səs sistemindən partlayırdı — Afrika nağaraları ilə Karib melodiyalarını bir-birinə buran, çiyinlərinizi qeyri-iradi hərəkət etdirən ritm. İki uşaq baqaj təhvil yerindəki izdihamın arasından sıxışıb çantamla kömək etdi — xeyirxahlıqdan yox, bəxşiş ümidi ilə. Rütubət çöldəki asfalt meydançadan daha boğucu idi. Düzü: Haitinin ilk təəssüratı romantik deyil. Amma qərara gəldim ki, nə bəzəyəcəm, nə də təhrif edəcəm — yalnız qeydə alacam.

Sahil magistralı ilə şimala, kolluqların və ara-sıra yol kənarı bazarların arasından keçərək, Kap-Aityen üfüqdə yüksəldi. Citadelle Laferrière — Qərb yarımkürəsinin ən böyük qalası — dəniz səviyyəsindən doqquz yüz metr yüksəkdə, daş bir heyvan kimi çöməlmişdir. Ona aparan dağ cığırı o qədər dikdir ki, atların təngənəfəs nəfəsi zınqırovlarından daha ucadır. Zirvədə, iki yüz illik daş divara söykənərək nəfəs almağa çalışırdım, yanımdakı yerli bələdçi dedi: 'Bilirsən, bu qala heç vaxt hücuma məruz qalmayıb. O qədər böyükdür ki, heç kim cəsarət etməyib.' Dağın ətəyində uşaqlar çılpaq torpaqda futbol oynayırdılar. Meydança xətləri Haiti bayrağının qırmızı və göy rənglərinə boyanmışdı — milli abidə ilə gündəlik futbol matçını tək bir kadra sıxışdıraraq. Bu, Haiti hekayəsinin ən doğru ritmidir.

Jakmel kağız-maşe və piqmentdən ibarət bir şəhərdir — karnaval maskaları bütün Karib hövzəsindəki ən mürəkkəb sənət əsərləridir və onları düzəldən sənətkarların əksəriyyəti etibarlı elektrik enerjisi olmayan evlərdə yaşayır. Bir maska ustası qapısının ağzında çöməlmişdi. Əlindəki maska yarı gülüş, yarı nərilti idi — şir yalının insan dişlərinə çevrilməsi, quş lələklərinin Afrika naxışlarına qarışması. 'Karnaval zamanı hamı maska taxır,' dedi. 'Amma maskanın altında əsl Haiti var. Orada qorxu var, qəzəb var və səni gün doğana qədər rəqs etdirən bir ritm var. Haitililər heç vaxt tək maska taxmazlar.' Wilde-Donald Guerrierin ağlıma gəldi — cənub sahilindəki Por-a-Pimandan Avropa futbol meydançalarına qədər yol qət etmiş Haiti milli komandasının cinah oyunçusu. Onun həyat yolu Jakmel maskası kimidir: yarı çətinlik, yarı dünyanı baxmağa məcbur edən bir parlaqlıq.

Griot — oddda qızardılmış donuz əti parçaları, yanında piklis, atəşli turşu salatı — üç küçə uzaqdan özünü elan edirdi. Dükandakı qadın altmış yaşlarında idi, belində solğun bir önlük vardı, foto çəkdiyimi görəndə gülümsədi və boşqabıma iki əlavə ət parçası qoydu: 'Daha çox ye. Ehtiyacın var.' Pikliz-in istisi istənilən Asiya çili sousu ilə rəqabət aparır — haitililər istiyə, yoxsulluğa, şikayətlə həll olunmayan hər şeyə ədviyyatla qarşılıq verirlər. Griotnun cızıltılı yağında, küçə künclərindən sızan Kompada, bazar qadınlarının lobya qıran əllərinin sürətində, yalnız möhkəmlik sözü ilə təsvir edə biləcəyim bir şey gördüm.

Haitidəki son gecəmdə, Port-o-Prensdə bir otelin eyvanında dayanıb təpələrdəki səpələnmiş işıqlara baxdım — küçə işıqları yox, şamlar və kerosin lampaları, elektriksiz məhəllələrin gündəlik işarələri. Səyahət xəbərdarlıqlarının soyuq dili haqqında düşündüm — 'yüksək cinayət nisbəti,' 'qeyri-adekvat infrastruktur,' 'səyahət etməyin.' Bu ifadələr faktiki olaraq yanlış deyil. Amma yalnız bu ifadələri oxusaydınız, haitililərin Karib hövzəsinin ən isti turşu salatını necə hazırladığını bilməzdiniz. Sitadelin daşlarının iki yüz ildən sonra niyə hələ də dayandığını bilməzdiniz. Pierrot-un anasının niyə hava limanı terminalının qarşısında banan çörəyi satdığını və iyirmi il sonra oğlunun Haiti adını beynəlxalq meydançadan dünyanın görmə xəttinə atdığını bilməzdiniz.

Pierrot müsahibənin sonunda dediyinə qayıdaq: 'Haiti bayrağında L'Union Fait La Force yazır — birlik güc yaradır. Uşaq olanda başa düşmürdüm. İndi, hər dəfə milli komandanın formasını geyinəndə, anamın küçədə çörək satmasını düşünürəm. Bu təslim olmaq deyil. Bu Haiti tərzidir — avtobus gəlməyəndə, öz dükanını qurursan.'