Haitiyə getməzdən əvvəl hər kəs mənə eyni sualı verirdi

Frantzdy Pierrot məşqdən sonra bir söz dedi. Bu söz futbol haqqında deyildi — baxmayaraq ki, o, Haiti milli komandasının hücumçusu, Fransada klubda oynayır və beynəlxalq arenada Haitini təmsil edə bilən azsaylı insanlardan biridir. O dedi: 'Hər dəfə Haitiyə qayıdanda Port-au-Prince hava limanının gömrük məmurları anamı tanıyır. Futbola görə yox — çünki anam hava limanının xaricindəki küçədə banan çörəyi satırdı.'

Mən bu sözdən yola çıxdım. Futbolla bağlı olduğu üçün yox, çünki o, dərhal Haitiyə başqa bir giriş açdı: səyahət xəbərdarlıqları ilə deyil, evə dönüş xatirələri və gündəlik dözümlülüklə müəyyən edilən bir ölkə girişi.

Haiti Karib dənizində yerləşir və Dominikan Respublikası ilə Hispaniola adasını paylaşır. Qərb yarımkürəsinin ən kasıb ölkələrindən biridir və son bir neçə ildə siyasi qeyri-sabitlik, dəstə münaqişələri və təbii fəlakətlərin üst-üstə düşməsi ilə üzləşib. 2025-ci ildə əksər ölkələrin Haitiyə səyahət tövsiyələri eyni cümlə ilə yazılıb: 'Səyahət etməyin.' Lakin Haiti həm də dünyada qara qul üsyanı ilə qurulan ilk müstəqil respublikadır. Bu ölkə 1804-cü ildə Citadelle Laferriere (Citadelle Laferriere) daş divarlarının arxasında varlığını elan etdi — 200 ildən çox sonra o qala hələ də dayanır.

Port-au-Prince (Port-au-Prince) şəhərinə çatdığım an gözəl deyildi. Hava limanının zalında köhnə radiotezlikdə Kompa (Kompa) musiqisi partlayırdı — Afrika nağara ritmləri ilə Karib melodiyalarını birləşdirən, çiyinlərinizi hərəkət etdirməyə məcbur edən bir ritm. İki uşaq baqaj götürən izdihamın arasında mənim çantamı daşımağa kömək etdi — xeyirxahlıqdan yox, pul qazanmaq ümidi ilə. Havanın rütubəti və istiliyi xaricdəki uçuş meydançasından da daha boğucu idi. Düzünü desəm: Haitinin ilk təəssüratı romantik deyil. Amma mən nə gözəlləşdirməyə, nə də çirkinləşdirməyə qərar verdim, sadəcə qeyd etdim.

Sahil yolu ilə şimala, quru kolluqların və arabir görünən yol kənarı bazarların arasından keçərək, Cap-Haïtien (Cap-Haïtien) üfüqdə göründü. Citadelle Laferriere (Citadelle Laferriere) — Qərb yarımkürəsinin ən böyük qalası — 900 metr hündürlükdəki təpənin başında, daşdan bir nəhəng heyvan kimi çöməlmişdi. Ona aparan dağ yolunun dikliyi atların nəfəsini zəng səsindən daha ucuz etdi. Zirvəyə çatdıqda, nəfəsim kəsilmiş halda 200 illik daş divara söykənərkən, yanımdakı yerli bələdçi dedi: 'Bilirsən, bu qala heç vaxt hücuma məruz qalmayıb. O qədər böyükdür ki, heç kim hücum etməyə cəsarət etməyib.' Dağın ətəyindəki boş sahədə uşaqlar top oynayırdı. Meydançada Haiti bayrağı ilə eyni qırmızı və mavi xətlər çəkilmişdi — bir milli abidə ilə gündəlik futbol oyununu eyni kadrda sıxışdırmaq. Bu, Haiti hekayəsinin ən həqiqi ritmidir.

Jacmel (Jacmel) kağız papiermâché və boyalardan ibarət bir şəhərdir — onun karnaval maskaları bütün Karib dənizinin ən mürəkkəb sənət əsərləridir və onları hazırlayan sənətkarların əksəriyyəti elektrik enerjisi olmayan evlərdə yaşayır. Bir papiermâché maska ustası qapının ağzında çömbəlib işləyirdi. Əlindəki maskanın yarısı gülüş, yarısı nərə idi — aslan yalı insan dişlərinə çevrilmiş, quş lələkləri Afrika naxışlarına qarışmışdı. 'Karnavalda hər kəs maska taxır,' dedi, 'amma maskanın altında əsl Haiti var. Orada qorxu, qəzəb və səni səhərə qədər rəqs etdirəcək bir ritm var. Haitililər heç vaxt tək maska taxmırlar.' Ağlıma Wilde-Donald Guerrier gəldi — Haiti milli komandasının cinah oyunçusu, Port-à-Piment (Port-à-Piment) cənub sahilindən Avropa meydanlarına qədər getdi. Onun həyat yolu Jacmel (Jacmel) maskalarına bənzəyir: yarısı əzab, yarısı dünyanın baxmağa məcbur olduğu bir işıq.

Griot——qızardılmış donuz əti parçaları turşu bibərlə (pikliz) — küçə satıcısından gələn qoxusu üç mil uzaqdan hiss olunur. Sahibə təxminən altmış yaşlarında bir qadındır, belinə solğun bir önlük bağlayıb. Mən şəkil çəkərkən gülümsəyərək boşqabıma iki tikə daha əlavə etdi: 'Bir az daha ye, ehtiyacın var kimi görünürsən.' Piklizin acılığı heç bir Asiya sousundan geri qalmır — haitililər istiliklə, yoxsulluqla və şikayətlə həll edilə bilməyən bütün problemlərlə acı dadla mübarizə aparırlar. Griotun yağ qazanında, küşə künclərində səslənən Kompa musiqisində, bazar qadınlarının lobya qabığını soyma sürətində mən 'dözümlülük' sözündən başqa heç bir şeylə təsvir edə bilməyəcəyim bir şey gördüm.

Haitidən ayrılmazdan əvvəlki gecə, Port-o-Prens (Port-au-Prince) şəhərindəki bir otelin balkonundan uzaq dağlardakı işıq nöqtələrinə baxırdım — bunlar küçə lampaları deyil, şamlar və neft lampaları idi, elektrik kəsilməsi olan bölgələrin gündəlik həyatı. Səyahət xəbərdarlıqlarındakı soyuq ifadələri xatırladım — 'yüksək cinayət nisbəti', 'zəif infrastruktur', 'səyahət üçün tövsiyə edilmir'. Bu ifadələr səhv deyil. Ancaq yalnız bunları oxusanız, haitililərin bütün Karib dənizi regionunun ən acı turşusunu necə hazırladığını bilməyəcəksiniz; Citadelle daşlarının 200 ildir niyə yıxılmadığını bilməyəcəksiniz; Pierrotun anasının hava limanı kənarında banan çörəyi satdığını və iyirmi il sonra oğlunun beynəlxalq arenada Haitinin adını dünyanın gözünə necə atdığını bilməyəcəksiniz.

Pierrotun müsahibənin sonunda dediyi sözlərə qayıdaq: 'Haitinin bayrağında yazılıb — Birlik gücdür. Uşaqkən başa düşmürdüm. İndi hər dəfə milli komandanın formasını geyinəndə anamın küçədə çörək satdığını xatırlayıram. Bu təslim olmaq deyil. Bu Haiti üsuludur — gəlməyən avtobus dayanacağının qarşısında öz köşkünü qurmaq.'