Haítí Sögur: Áður en ég fór til Haítí spurðu allir mig sömu spurningarinnar

Frantzdy Pierrot sagði eitthvað eftir æfingu. Það var ekki um fótbolta — þótt hann sé framherji fyrir landslið Haítí, spili fyrir félag í Frakklandi og sé einn af fáum sem koma Haítí fram á alþjóðlegum vettvangi. Hann sagði: 'Í hvert sinn sem ég fer aftur til Haítí þekkja tollverðirnir á Port-au-Prince-flugvelli móður mína. Ekki vegna fótbolta — heldur af því að hún seldi bananabrauð á götunni fyrir utan flugstöðina.'

Ég byggði alla ferðina á þessari setningu. Ekki vegna þess að hún snýst um fótbolta, heldur vegna þess að hún opnar samstundis annan inngang inn í Haítí: land sem er ekki skilgreint af ferðaviðvörunum heldur af heimkvaðningarminningum og daglegri seiglu.

Haítí liggur í Karíbahafinu og deilir eyjunni Hispaníóla með Dóminíska lýðveldinu. Það er eitt af fátækustu löndum vesturhvels jarðar og hefur gengið í gegnum skarast áföll pólitísks óstöðugleika, glæpagengjaofbeldis og náttúruhamfara á undanförnum árum. Ferðaráðleggingar flestra landa fyrir Haítí árið 2025 sjóða niður í sömu setninguna: Ekki ferðast. En Haítí er líka fyrsta sjálfstæða lýðveldi heimsins sem stofnað var af þrælauppreisn. Þetta land lýsti yfir tilveru sinni á bak við steinveggi Citadelle Laferrière árið 1804 — og rúmum tvö hundruð árum síðar stendur virkið enn.

Koman til Port-au-Prince var ekki falleg. Kompa-tónlist sprakk úr slitháttakerfi komusalarins — sá taktur sem fléttar saman afrískar trommur og karíbahafslög og fær axlir þínar til að hreyfast ósjálfrátt. Tveir krakkar smugu sér í gegnum mannþröngina við farangursborðið til að hjálpa mér með töskuna — ekki af góðmennsku, heldur í von um þjórfé. Raka var meira kæfandi en malbikið fyrir utan. Hreina sannleikurinn: fyrstu kynni af Haítí eru ekki rómantísk. En ég ákvað að ég myndi hvorki fegra né afbaka — aðeins skrá.

Á leið norður meðfram strandþjóðveginum, í gegnum kjarr og einstaka vegakantaða markaði, reis Cap-Haïtien við sjóndeildarhringinn. Citadelle Laferrière — stærsta virki vesturhvels jarðar — situr í níu hundruð metra hæð yfir sjávarmáli eins og steinskrímsli. Fjallaleiðin sem liggur að því er svo brött að más hestanna er háværara en bjöllur þeirra. Á tindinum studdi ég mér við tvö hundruð ára gamlan steinvegginn, másandi, og staðbundinn leiðsögumaður við hlið mína sagði: 'Veistu, þetta virki hefur aldrei verið ráðist á. Það er svo stórt að enginn þorði nokkurn tíma.' Við rætur fjallsins spiluðu börn fótbolta á berum jarðvegsbletti. Vallarlínurnar voru málaðar í rauðu og bláu haítíska fánans — þjóðminjar og hversdagslegur fótboltaleikur krepptir í sama rammann. Þetta er sannasti taktur haítísku frásagnarinnar.

Jacmel er borg gerð úr pappírsmassa og litarefni — karnevalsgrímur hennar eru flóknustu listaverk alls Karíbahafsins og handverksmennirnir sem búa þær til búa að mestu í húsum án áreiðanlegrar rafmagns. Grímugerðarmaður kraup í dyragættinni sinni. Gríman í höndum hans var hálft bros, hálft öskur — fax ljóns sem umbreyttist í mannstennur, fuglafjaðrir sem bráðnuðu í afrísk mynstur. 'Á karnevali ganga allir með grímu,' sagði hann. 'En undir grímunni er hið sanna Haítí. Þar er ótti, og reiði, og taktur sem fær þig til að dansa fram að sólarupprás. Haítíbúar ganga aldrei með bara eina grímu.' Ég hugsaði um Wilde-Donald Guerrier — kantmann haítíska landsliðsins sem lagði leið sína frá suðurströnd Port-à-Piment til evrópskra fótboltavalla. Lífsferill hans er eins og Jacmel-gríma: hálf mótlæti, hálf ljómi sem neyðir heiminn til að líta við.

Griot — steiktir svínakjötsbitar bornir fram með pikliz, eldheitri súrsaðri kálblöndu — gerði vart við sig úr þriggja húsablokka fjarlægð. Konan sem rak básinn var um sextugt, fölnuð svunta bundin um mittið, og þegar hún sá mig taka myndir glotti hún og bætti tveimur auka kjötbitum á diskinn minn: 'Borðaðu meira. Þú þarft þess.' Hiti pikliz jafnast á við hvaða asískar chilisósur sem er — Haítíbúar nota krydd til að takast á við hitann, fátæktina, allt sem ekki er hægt að leysa með því að kvarta. Í þjótandi olíu griot-sins, í Kompa sem lak úr strætishornum, í hraða markaðskvennanna sem skrældu baunir, sá ég eitthvað sem ég get aðeins lýst með orðinu seigla.

Síðasta kvöldið mitt á Haítí stóð ég á svölum hótels í Port-au-Prince og horfði á dreifðu ljósin á hæðunum — ekki götuljós, heldur kerti og steinolíulampa, dagleg merki hverfa án rafmagns. Ég hugsaði um kalda tungumál ferðaviðvarananna — 'há glæpatíðni,' 'ófullnægjandi innviðir,' 'ekki ferðast.' Þessar staðhæfingar eru ekki staðreyndalega rangar. En ef þú lest aðeins þær staðhæfingar myndirðu ekki vita hvernig Haítíbúar búa til heitustu súrsuðu kálblöndu Karíbahafsins. Þú myndir ekki vita af hverju steinar Citadelle standa enn eftir tvö hundruð ár. Þú myndir ekki vita af hverju móðir Pierrot seldi bananabrauð fyrir utan flugstöðina, og af hverju tuttugu árum síðar myndi sonur hennar sparka nafni Haítí inn í sjónlínu heimsins frá alþjóðlegum velli.

Aftur að því sem Pierrot sagði í lok viðtalsins: 'Fáni Haítí segir L'Union Fait La Force — eining skapar styrk. Sem barn skildi ég það ekki. Núna, í hvert sinn sem ég fer í landsliðstreyjuna, hugsa ég um móður mína að selja brauð á götunni. Það er ekki uppgjöf. Það er haítíska leiðin — þegar strætó kemur ekki, setur þú upp þinn eigin bás.'