Liboso ya kokende na Haiti (Ayiti), bato nyonso bazalaki kotuna ngai motuna moko

Frantzdy Pierrot (Frantzdy Pierrot) alobaki liloba moko nsima ya mateya. Liloba yango ezalaki te mpo na ndembo——atako azali mosani ya liboso ya ekolo ya Haiti (Ayiti), azali kobetela club na France (Falansia), mpe azali moko ya bato moke oyo bakoki kotelemela Haiti (Ayiti) na mokili mobimba. Alobaki : 'Ntango nyonso nazongi na Haiti (Ayiti), bakonzi ya douane na libongo ya Port-au-Prince (Port-au-Prince) bayebi mama na ngai. Mpo na ndembo te——mpamba te atekaki mapa ya banana na balabala libanda ya libongo.'

Nabandaki na liloba yango. Mpo na ndembo te, kasi mpo ete efungolaki nzela mosusu ya Haiti (Ayiti) : nzela oyo etongami te na mikebi ya mobembo, kasi na makambo ya kozonga na mboka mpe molende ya mokolo na mokolo.

Haiti (Ayiti) ezali na Karibe (Karayibe), elingani na Republique Dominicaine (Repiblik Dominikani) na esanga ya Hispaniola (Ispaniola). Ezali moko ya ba mboka oyo babola koleka na nsé ya mokili, mpe na bambula oyo eleki, ezalaki na matata ya politiki, bitumba ya bato ya mabanga mpe mabe ya mabele. Bansi mingi na 2025 bakomaki liloba moko ya kokebisa mpo na Haiti (Ayiti) : 'Kokende te.' Kasi Haiti (Ayiti) ezali mpe mboka ya liboso ya mokili oyo batomboki ya ba esclaves noirs batongaki. Mboka yango emonanaki na 1804 na sima ya bamir ya Citadelle Laferriere (Citadelle Laferriere) — mbula 200 nsima, ndako ya mibate yango ezali nanu.

Ntango nakomaki na Port-au-Prince (Port-au-Prince), ezalaki kitoko te. Na ndako ya libongo, miziki ya Kompa (Kompa) ezalaki kobeta na radio oyo ebebaki——mbala oyo esangisi mbonda ya Afrika (Afrika) na miziki ya Karibe (Karayibe), oyo epesaka yo mposa ya kotambolisa mapeka. Bana mibale bakangamaki na bato oyo bazalaki kozwa biloko mpo na kosunga ngai na kozwa saki——mpo na malamu te, kasi mpo na kozwa mbano. Mopepe ya moi mpe ya malili ezalaki koleka oyo ya libanda ya libongo. Solo ezali : likambo ya liboso ya Haiti (Ayiti) ezalaki kitoko te. Kasi nakati ete nakokita te mpe nakobebisa te, kasi nakokoma kaka makambo.

Na nzela ya ebale monene na nord, koleka na banzete ya kokawuka mpe ba marchés ya nzela, Cap-Haïtien (Cap-Haïtien) emonanaki. Citadelle Laferriere (Citadelle Laferriere) — ndako ya mibate monene koleka na nsé ya mokili——ezali kofanda na likolo ya ngomba ya 900 mètre, lokola nyama monene ya mabanga. Nzela ya ngomba oyo ememaka kuna ezalaki makasi, mpe bampunda bazalaki kopema makasi koleka ngonga. Ntango nakomaki na likolo, nakangamaki na mir ya mabanga ya mbula 200, mpe mokambi moko ya mboka alobaki : 'Oyebi ete ndako ya mibate yango ebakisamaki te. Ezalaki monene mingi, mpo ete moto moko te akokaki koya.' Na nsé ya ngomba, bana bazalaki kobeta ndembo. Terrain ya ndembo ezalaki na milapi ya motane na bleu lokola bendera ya Haiti (Ayiti) — esangisi ndako ya mibate ya ekolo mpe ndembo ya mokolo na mokolo na elilingi moko. Wana ezali mbala ya solo ya lisolo ya Haiti (Ayiti).

Jacmel (Jacmel) ezali engumba oyo etongami na papier mâché na langi——maske na yango ya carnival ezali biloko ya mayemi koleka na Karibe (Karayibe) nyonso, mpe bato oyo basalaka yango mingi bafandaka na bandako oyo ezali na lotiliki te. Mosali moko ya maske ya papier mâché afandaki na porte mpo na kosala mosala. Maske na maboko na ye ezalaki na eteni moko ya koseka mpe eteni moko ya koganga——monyama ya nkosi ekómaki minu ya moto, nzala ya ndeke ekotaki na biloko ya Afrika (Afrika). Alobaki : 'Na carnival, moto nyonso alataki maske, kasi na nsé ya maske nde ezali Haiti (Ayiti) ya solo. Ezali na bobangi, nkanda, mpe mbala oyo ekoki kopesa yo mposa ya kobina tii na tongo. Bato ya Haiti (Ayiti) balataka maske moko te.' Nakanisaki Wilde-Donald Guerrier (Wilde-Donald Guerrier) — mosani ya ndembo ya liboso ya Haiti (Ayiti), oyo atambolaki longwa na Port-à-Piment (Port-à-Piment) na sud kino na terrain ya Europe (Erópa). Nzela ya bomoi na ye ezalaki lokola maske ya Jacmel (Jacmel) : eteni moko ya pasi, mpe eteni moko ya pole oyo ekomelaka mokili mobimba kotala.

Griot——炸猪肉块配辣腌菜（pikliz）——的香味从路边摊飘出三里。老板娘是个六十岁左右的女人，腰上围着一条褪色的围裙，看到我在拍照，笑着往我的盘子里多夹了两块肉：'多吃点，你看上去需要。'Pikliz的辣度不亚于任何一种亚洲辣酱——海地人用辣味应对炎热，应对贫困，应对所有不能靠抱怨解决的问题。在Griot的油锅里、在街角的Kompa音乐里、在市场妇女剥豆角的手速里，我看到了一种我无法用'韧性'之外的词来描述的东西。

离开海地的前一晚，我在太子港一家酒店的阳台上看着远处山上的点点灯光——那不是路灯，那是蜡烛和煤油灯，是断电区域的日常。我想起了旅行警告中那些冰冷的措辞——'犯罪率高'、'基础设施不足'、'不建议前往'。这些陈述没有错。但只读这些陈述，你不会知道海地人怎么做得出整个加勒比最辣的腌菜；你不会知道Citadelle的石头为什么200年不倒；你不会知道Pierrot的母亲为什么会在机场外卖香蕉面包，而二十年后她儿子会在国际赛场上把海地的名字踢进世界的视线。

回到Pierrot在采访最后说的话：'海地的国旗上写着——团结就是力量。小时候我不懂。现在我每次穿上国家队球衣，都想起我妈在街头卖面包的样子。那不是放弃。那是海地方式——在等不到的公交车站前，搭一个自己的摊子。'