🇭🇹 Haiti · Les Grenadiers
Hafi mado Haiti la, amewo katã bia nya ɖeka
To ame si le duta ƒe ŋku me
Frantzdy Pierrot gblɔ nya aɖe le ɖoɖowɔwɔ megbe. Nya sia mele bɔlɔ ŋu o——togbɔ be enye Haiti dukɔa ƒe bɔlɔƒola, le France ƒe habɔbɔ me, eye wònye ame ɖeka kpui siwo ate ŋu aʋli ɖe Haiti ta le dukɔwo dome. Egblɔ be: 'Ɣesiaɣi si meyi Haiti la, Port-au-Prince (Port-au-Prince) ƒe asitsaƒe ƒe mɔkpɔlawo katã nya nye dada. Menye bɔlɔ ta o——elabena wòle abolo si wotsɔ abɔɖe wɔ la le mɔ godo.'
Meɖe ase le nya sia me. Menye elabena wòle bɔlɔ ŋu o, ke boŋ elabena wòʋu Haiti ƒe mɔ bubu: mɔ si me mɔzɔzɔ ƒe nuxlɔ̃ame ɖea fia o, ke boŋ ŋkuɖeɖe kple dɔwɔwɔ si wɔa ɣesiaɣi.

Haiti le Caribbean (Caribbean) atsiaƒu me, eye wòkplɔ Dominican Republic (Dominican Republic) ɖe Hispaniola (Hispaniola) ƒukpoa dzi. Enye xexeame ƒe ame dahewo dometɔ ɖeka, eye le ƒe siwo va yi me la, dukɔa kpɔ dunyahehe, habɔbɔwo ƒe aʋawɔwɔ kple gbɔdzɔgbɔdzɔ ƒe nɔnɔme. Dukɔ geɖewo ƒe mɔzɔzɔ ƒe aɖaŋu na Haiti le ƒe 2025 me nye nya ɖeka: 'Mègayi o.' Gake Haiti hã nye xexeame ƒe dukɔ gbãtɔ si wotsɔ ame yibɔwo ƒe aʋawɔwɔ ɖo. Dukɔ sia ɖe eɖokui fia le ƒe 1804 me le Citadelle Laferrière (Citadelle Laferrière) ƒe kpe ƒe gliwo megbe——ƒe 200 megbe la, mɔ aɖe li.
Port-au-Prince (Port-au-Prince) nɔnɔme la menyo o. Asitsaƒe ƒe xɔ me la, Kompa (Kompa) hadzidzi le ʋuʋum le radio si gblẽ la me——hehe si tsɔ Afrika ƒe vuƒoƒo kple Caribbean (Caribbean) ƒe hadzidzi ƒe nɔnɔme ɖe ɖeka, si na wòdi be nàʋuʋu abɔ. Ɖevi eve siwo le amewo dome siwo le nane xɔm la va kpe ɖe ŋunye——menye nyui ta o, ke boŋ elabena wole kpekpeɖeŋu ƒe fetu dim. Yame ƒe ɖoɖo kple dzoxɔxɔ na ame ƒe luʋɔ wu asitsaƒe ƒe godo. Nyateƒe: Haiti ƒe ŋutsu gbãtɔ menyo o. Gake meɖoe kple nye dzi be nyemakɔ eƒe nyui o, eye nyemagblẽ eƒe vɔ̃ o, ke boŋ maŋlɔ eŋu.
To atsiaƒu ƒe mɔ dzi yi dziehe, to gbe si ku la me, kple asitsaƒe siwo le mɔ nu ɣeaɖewoɣi la, Cap-Haïtien (Cap-Haïtien) do go le anyigba dzi. Citadelle Laferrière (Citadelle Laferrière)——xexeame ƒe mɔ gãtɔ si le ɣetoɖoƒe——le to si ƒe kɔkɔme nye 900 m la tame, abe kpe ƒe lã gã aɖe ene. Mɔ si yi eŋu la ƒe kɔkɔme na sɔwo ƒe gbɔgbɔme ʋuʋu wu gaƒoƒo. Esi meɖo tame la, meɖe nye ŋutsu ɖe ƒe 200 ƒe kpe ƒe gli ŋu, eye mɔzɔzɔla aɖe le afi ma gblɔ be: 'Ènya be womeʋa mɔ sia gbeɖe oa? Ele gã ale gbegbe be ame aɖeke meva o.' Le to ƒe anyigba dzi la, ɖeviwo le bɔlɔ ƒom. Bɔlɔƒea ƒe nɔnɔme le abe Haiti (Haiti) ƒe aflaga ene——wotsɔ dukɔa ƒe ŋkɔ kple bɔlɔƒe ɖe ɖeka. Esiae nye Haiti (Haiti) ƒe nya ƒe nɔnɔme.

Jacmel (Jacmel) nye du si wotsɔ aɖabaɖaba kple amadede wɔ——eƒe azãɖuɖu ƒe aɖanuwo nye Caribbean (Caribbean) ƒe aɖanu siwo wɔa dɔ wu, eye ame siwo wɔa wo la gbɔ geɖe le xɔ siwo me eletrik mele o me. Aɖabaɖaba ƒe aɖanu wɔla aɖe le mɔnu nu wɔm dɔ. Aɖanu si le eƒe asi me la, afã nye nukoko, afã nye ɣli——dzata ƒe taƒoƒo trɔ zu ame ƒe aɖu, xevi ƒe aɖabaɖaba kple Afrika ƒe nɔnɔme. Egblɔ be: 'Le azãɖuɖu me la, ame sia ame tsɔ aɖanu ɖo eƒe mo ŋu,' gake aɖanu ƒe teƒe la, Haiti (Haiti) nyateƒe le. Afi ma me vɔvɔ̃, dziku, kple hadzidzi si na nàʋuʋu va se ɖe ŋdi. Haiti (Haiti) mele aɖanu ɖeka ko tsɔm o.' Meɖo ŋku Wilde-Donald Guerrier (Wilde-Donald Guerrier) ŋu——Haiti (Haiti) dukɔa ƒe bɔlɔƒola, si tso Port-à-Piment (Port-à-Piment) ƒe dziehe atsiaƒu va ɖo Europa (Europa) ƒe bɔlɔƒe. Eƒe agbe ƒe mɔ le abe Jacmel (Jacmel) ƒe aɖanu ene: afã nye vevesese, eye afã nye kekeli si na xexeame kpɔe.
Griot——lã nyui si wotsɔ pikliz ɖu——ƒe ʋeʋẽ do tso mɔtaƒe. Nyɔnu si xɔ ƒe blaade le afima, eƒe akɔta me tsi atsyɔ̃ si ƒe amadede le tɔtrɔm, ekpɔm le fotoɖeɖem, eye wòkɔ nu kple asixɔxɔ me wògblɔ na be: 'Ɖu nu, èle ehiãm.' Pikliz ƒe veve mele Asia ƒe veve ɖesiaɖe gbɔ o——Haiti-viwo zãa veve la woadzra ɖe dzodzome, woadzra ɖe hiãwo, woadzra ɖe nu siwo katã womate ŋu aɖo kple kuxi o. Le Griot ƒe ami me, le Kompa ha si le mɔtaƒe, le nyɔnu siwo le aƒe ƒe nu le asraƒe la ƒe asi ƒe kaba me, mekpɔ nu si mate ŋu ayɔe be 'dzidodo' o.
Esi miedo Haiti do ŋgɔ gbe ɖeka la, mele hotel (Mandarin Oriental Doha) ƒe balkɔn dzi le Port-au-Prince (Port-au-Prince) me, kpɔa dzoxɔsi si le to dzi——menye mɔɖeɖe o, akudzodzoe kple ami ƒe akaɖiwoe, si nye anyigba si me wometsɔa dzoxɔsi o ƒe gbe sia gbe. Meɖo ŋku mɔzɔzɔ ƒe nuxlɔ̃ame siwo me vɔvɔli le——'nu vlowɔwɔ ƒe agbɔsɔsɔ' 'nuɖoanyi si meɖo o' 'womeɖea mɔ be nàyi o.' Nya siawo mele vɔ o. Gake ne èxlẽ wo ɖeɖe ko la, mànya alesi Haiti-viwo wɔna pikliz si veve wu Caribbean katã o; mànya nu si ta Citadelle ƒe kpewo meʋãna le ƒe 200 me o; mànya nu si ta Pierrot ƒe dada nɔa abɔdzedze ƒe abolo dzram le airport godo, eye ƒe blaeve megbe la, via ŋutsu aɖo Haiti ƒe ŋkɔ ɖe xexeame katã ƒe ŋgɔ.

Míegbɔ yi Pierrot ƒe nya si wògblɔ le ʋɔnudrɔ̃ɖoƒe la nu: 'Haiti ƒe aʋakɔ̃a ŋu wotsɔ ŋlɔ be——Dekawɔwɔe nye ŋusẽ. Esi mele ɖevime la, mese egɔme o. Azɔ la, ɣesiaɣi si mewɔ dukɔa ƒe awu la, meɖoa ŋku nye dada si le abɔdzedze ƒe abolo dzram le mɔtaƒe. Menye asiɖeɖe o. Haiti ƒe mɔnu——le mɔzɔzɔƒe si me womate ŋu alala o la, tu aƒe aɖe.'
Discover more countries
Travel stories from other countries
Cape Verde
Trace an archipelago through morna music.
Curacao
Where Caribbean sun meets Dutch gables.
Uzbekistan
Finding modern answers on the Silk Road.
Jordan
Tracing backward from Petra's light.
DR Congo
City to river to rainforest to lava.
Iraq
Babylon is still there. Why is no one going?
Qatar
A real receipt for 24 hours in Doha.
Netherlands
Canals, railways, and Oranje match nights.
Switzerland
Reading lakes and mountains by rail.
Morocco
Medinas, Atlantic wind, and Sahara dunes.
South Africa
From Table Mountain to Soweto and Kruger.
Japan
A bullet train arriving exactly on time.
Senegal
Teranga, sea wind, and yellow shirts.
Korea
KTX trains, palaces, and red match nights.
Ivory Coast
Lagoons, cocoa, and orange shirts.
Norway
Fjords, railways, and a north waiting for goals.
Uganda
The Nile, gorillas, and The Cranes.