Pele ke ya Haiti, batho bohle ba be ba botšiša potšišo e tee

Frantzdy Pierrot o boletše lentšu ka morago ga go ithuta. Lentšu leo e be e se la bolo ya maoto — le ge e le sebapadi sa pele sa sehlopha sa naga sa Haiti, a bapalla sehlopha sa Fora, e le yo mongwe wa ba bannyane ba ka emelago Haiti mabaleng a boditšhabatšhaba. O itše: 'Nako le nako ge ke boela Haiti, bašomedi ba tšhate ya boemafofane ba Port-au-Prince ba tseba mma. E se ka bolo ya maoto — ka gobane o be a rekisa borotho ba banana mmileng ka ntle ga boemafofane.'

Ke thomile ka lentšu leo. E se ka ge e le ka bolo ya maoto, eupša ka ge e ile ya bula ka pela tsela e nngwe ya Haiti: tsela ye e sa hlaloswago ke ditemošo tša leeto, eupša e hlaloswa ke go gopola go boela gae le go tiisisa ga letšatši le letšatši.

Haiti e lebeletše Lewatleng la Caribbean, e arolelana Sehlekehleke sa Hispaniola le Dominican Republic. Ke naga ye e humanegago kudu ka bodikela bja lefase, e bile e itemogetše diphetošo tša dipolotiki, dintwa tša dihlopha le ditlai tša tlhago ka nako ye telele. Ditemošo tša leeto tša dinaga tše ntši ka 2025 di ngwadile lentšu le tee: 'O se ke wa ya.' Eupša Haiti le yona ke naga ya mathomo ya go ikemediša lefaseng e theilwego ke bohlola bja makgowa a bathobaso. Naga ye e phatlaladitše go ba gona ga yona ka 1804 ka morago ga dipota tša Citadelle Laferriere — mengwaga ye 200 ka morago, qhobosheane yeo e sa le e le gona.

Go fihla Port-au-Prince ga se go be botse. Ka horeng ya boemafofane, mmino wa Kompa o be o phatlha ka sepadii sa kgale — morethetho o kopanyago morethetho wa Afrika le Caribbean, o dira gore o rate go šuthiša mahetla. Bana ba babedi ba be ba kgobagane gare ga batho ba go tšea mekotla, ba nthuša go tšea mekotla — e se ka baka la botho, eupša ka tshepo ya go hwetša moneelo. Monya o mogote le o mong wa go omela o be o fela o kgama go feta sefofane ka ntle. Nnete ke: kakanyo ya mathomo ya Haiti ga e bose. Eupša ke ile ka phetha go se e botse goba go e nyatsa, eupša go e ngwala fela.

Go sepela le tsela ya lebopo go ya leboa, go feta ditlhatlhana tša go oma le mebileng ya mebileng ya go rekiša, Cap-Haïtien e tšwelela. Citadelle Laferriere — qhobosheane ye kgolo kudu ka bodikela bja lefase — e dutše godimo ga thaba ye 900 m, e swana le sebata sa letlapa. Tsela ya go ya godimo e moepa kudu, gore go hema ga dipere go be go le gontši go feta go lla ga tšhio. Ge ke fihla godimo, ke ile ka itshetlela ka leboteng la mengwaga ye 200, mola motsamai wa lefelo a re: 'Na o a tseba, qhobosheane ye ga e ešo e hlaselwe. E kgolo kudu, gore go se na yo a kgonago go e hlasela.' Ka fase ga thaba, bana ba be ba bapala bolo ya maoto. Lebala le be le na le mela ye e mmala wa khubedu le botala bja folaga ya Haiti — go kopanya sefika sa naga le papadi ya bolo ya maoto ya letšatši le letšatši ka setšwantšho se tee. Ye ke morethetho wa nnete wa pego ya Haiti.

Jacmel (Jacmel) ke toropo ye e dirilwego ka pampiri le mebala — dimaske tša yona tša carnival ke dibokgoni tše thata kudu Caribbean, eupša baagi ba di dirang ba dula ka ntlong tše se nang motlakase. Motho yo a bopago dimaske tša pampiri o kgobetše mojako a šoma. Maske ya gagwe ke sefahlego se seng se sešego, se seng se goelela — moriri wa tau o fetogile meno a motho, masiba a nonyana a kopane le setšoantšo sa Afrika. O itše: 'Carnival mong le mong o apere maske, eupša ka fase ga maske ke Haiti ya nnete. Go na le letšhogo, go na le bogale, gape go na le morethetho o ka go dirago gore o bine go fihlela mesong. Batho ba Haiti ga ba apare maske e tee.' Ke ile ka gopola Wilde-Donald Guerrier — sebapadi sa mapheto sa sehlopha sa naga sa Haiti, yo a tšwilego lebopong la borwa la Port-à-Piment (Port-à-Piment) go ya mabaleng a bolo ya maoto a Yuropa. Tsela ya bophelo bja gagwe e swana le maske ya Jacmel: karolo e nngwe ke mathata, karolo e nngwe ke lesedi le le dirago gore lefase le mo lebelele.

Monko wa Griot—dikoto tša nama ya kolobe tše di gadikilwego tše di feleletšago ka pikliz—o tšwa ka ntle ga mabenkeleng a mathomong a tsela. Mong wa lefelo ke mosadi wa mengwaga e šelešome, a tlamile thepulu ye e tšofetšego lethekeng, ge a mpona ke tšea dinepe, o a sega a nkekeletsa dikoto tše pedi ka poleiting ya ka: 'Eja kudu, o bonala o e nyaka.' Pikliz e baba go feta engwe le engwe ya di-sauce tša Asia—Batho ba Haiti ba šomiša sebaba go lwa le mogote, go lwa le bohloki, go lwa le mathata ka moka a go ka se rarollwe ka go ngongorega. Ka panyeng ya Griot, ka mminong wa Kompa kwa hukung ya seterata, ka lebelong la go hlakola dinawa la basadi ba marakeng, ke bone selo seo nka se hlalosago ka lentšu lešele ntle le 'tiisetso'.

Bošegong bja pele ga go tšwa Haiti, ke be ke le mathuding a hotele ya Port-au-Prince ke lebelela mabone a go phatšha thabeng—e sego mabone a seterata, eupša dikerese le mabone a paraefine, tšeo e lego tša mehleng tikologong yeo go se nago motlakase. Ke ile ka gopola mantšu a go tšhoša a ditemošo tša leeto—'sekgala se phagamego sa bosenyi', 'dilo tša motheo di a hlokega', 'ga go eletšwe go ya'. Mantšu a a se a fosa. Eupša ge o bala feela mantšu a, o ka se tsebe gore batho ba Haiti ba dira bjang dijo tše di babang kudu tša Caribbean; o ka se tsebe gore mafika a Citadelle a ema bjang mengwaga e 200 a sa we; o ka se tsebe gore mma Pierrot o rekisa bjang borotho ka ntle ga boemafofane, mme morago ga mengwaga e masomepedi morwawe o tla tsenya leina la Haiti leetong la lefase ka bolo.

Ke boa go seo Pierrot a se boletšego mafelelong a poledišano: 'Folaga ya Haiti e ngwadile—kopano ke matla. Ge ke sa le monyane ke be ke sa kwešiše. Bjale nako le nako ge ke apara hempe ya sehlopha sa setšhaba, ke gopola mma wa ka ge a rekisa borotho seterateng. Seo e sego go tlogela. Ke tsela ya Haiti—pele ga setopo sa bese seo se sa fihlego, o aga lefelo la gago la go rekisa.'