Pele ke ya Haiti, batho botlhe ba ne ba botsa potso e le nngwe

Frantzdy Pierrot o buile lefoko le le rileng morago ga thapiso. Lefoko le ga se la kgwele ya dinao — le fa e le motshameki wa pele wa setlhopha sa naga sa Haiti, a tshamekela setlhopha kwa Fora, e le mongwe wa ba mmalwa ba ba ka emelang Haiti mo metshamekong ya boditšhabatšhaba. O rile: 'Nako le nako fa ke boela Haiti, balaodi ba tsa ditumelo kwa boemelong jwa sefofane kwa Port-au-Prince ba itse mme. E seng ka ntlha ya kgwele ya dinao — ka gonne o ne a rekisa borotho jwa banana mo seterateng kwa ntle ga boemelo jwa sefofane.'

Ke simolotse mo lefokong le. E seng ka ntlha ya gore le bua ka kgwele ya dinao, mme ka ntlha ya gore le bula tsela e nngwe ya go tsena Haiti: naga e e sa tlhalosiwang ke ditemoso tsa go eta, mme e tlhalosiwa ke gopotso ya go boela gae le go itshokela ga letsatsi le letsatsi.

Haiti e kwa Lewatleng la Caribbean, e nna le Dominican Republic mo sehlekehlekeng sa Hispaniola. Ke nngwe ya dinaga tse di humanegileng thata kwa Bophirima, mme mo dingwageng tse di fetileng e nnile le diphetogo tsa sepolotiki, dikgothalo tsa dihlopha le matlhotlhapelo a tlhago a a kopaneng. Dinaga tse dintsi ka 2025 di ne di kwala lefoko le le tshwanang mo dikeletsong tsa go eta Haiti: 'Se ke wa ya.' Mme Haiti le yona ke naga ya ntlha mo lefatsheng e e tlhamilweng ke borukhutlhi ba batlhanka ba ba ntsho. Naga e e ne ya itsisiwe ka 1804 morago ga dipota tsa lejwe tsa Citadelle Laferriere — dingwaga di le 200 moragonyana, qhobosheane eo e santse e le teng.

Go goroga kwa Port-au-Prince ga go a nna monate. Mo holong ya boemelo jwa sefofane, mmino wa Kompa o ne o phasolosa mo seromamoweng se se tsofetseng — morethetho o o kopanyang morethetho wa Afrika le wa Caribbean, o o go dirang gore o batle go tsamaisa mahetla. Bana ba le babedi ba ne ba kgobagana mo bathong ba ba tsayang mekotla go nthusa go tsaya mokotla — e seng ka nnete, mme ka tsholofelo ya go amogela madi a a kwa tlase. Bongola le bothitho jwa mowa bo ne bo feta mo lefelong la go emisa difofane. Boammaaruri ke gore: maikutlo a ntlha a Haiti ga a a nna monate. Mme ke ne ka tsaya sephetho sa gore nka se a ntlefatsa le fa e le go a nyefola, ke a kwala fela.

Go tsamaya mo tseleng ya lotshitshi go ya kwa bokone, go feta mo ditlhatseng tse di omeletseng le mmarakeng o o kwa thoko ga tsela, Cap-Haïtien e bonala. Citadelle Laferriere — qhobosheane e kgolo thata kwa Bophirima — e ntse mo godimo ga thaba e e boleele jwa dimetara di le 900, e tshwana le sebata sa lejwe. Tsela e e ya kwa godimo e e moepa thata, e e dirang gore go hema ga dipere go nonofe go feta modumo wa tshipi. Fa ke goroga kwa godimo, ke ne ke hema hema ke itshetlehile mo dipoteng tsa lejwe tsa dingwaga di le 200, mme mokaedi wa kwa gae a re: 'A o itse, qhobosheane eno ga e ise e tlhaselwe. E kgolo thata, go le kalo gore ga go na motho yo o neng a ka itekanela go e tlhasela.' Mo lefelong le le kwa tlase ga thaba, bana ba ne ba tshameka kgwele ya dinao. Lebala le ne le tshwantsheditswe ka mela e e khubedu le e e putswa e e tshwanang le folaga ya Haiti — go kopanya seemo sa naga le motshameko wa letsatsi le letsatsi mo setshwantshong se le sengwe. Eo ke morethetho wa nnete wa pego ya Haiti.

Jacmel (Jacmel) ke toropo e e dirilweng ka pampiri le mmala — dimaske tsa yona tsa carnival ke ditiro tsa bonono tse di raraaneng thata mo Caribbean, mme ba ba di dirang ba nna mo matlong a a se nang motlakase. Modiri wa dimaske tsa pampiri o ne a kgobama mo kgorong a dira. Mmaseke wa gagwe o ne o le sephatlo sa go nyenya, sephatlo sa go goa — moriri wa tau o ne o fetogile meno a motho, masiba a nonyane a kopane le dipopego tsa Afrika. 'Mo carnival mongwe le mongwe o rwala mmaseke,' a rialo, 'mme fa tlase ga mmaseke go na le Haiti ya nnete. Go na le poifo, go na le bogale, gape go na le morethetho o o ka go dirang go bina go fitlha go tlhaba. Batho ba Haiti ga ba ise ba rwale mmaseke o le mongwe fela.' Ke ne ka gopola Wilde-Donald Guerrier — motshameki wa kwa thoko wa setlhopha sa naga sa Haiti, yo o neng a tswa kwa lotshitshing lwa kwa borwa kwa Port-à-Piment a ya kwa mabaleng a kwa Yuropa. Tsela ya gagwe ya botshelo e tshwana le mmaseke wa Jacmel: sephatlo ke mathata, sephatlo ke lesedi le le dirang gore lefatshe le lebele.

Monko wa Griot—dinama tša kolobe tše di gadikilwego tše di fegilwego ka pikliz—e tšwa go barekiši ba kwa thoko ga tsela. Mong wa lefelo ke mosadi wa dingwaga tše masometshela, a itlamile ka theipi ya khibidu ye e tšofetšego, a bona ke tsaya seswantšho, a myemyela a nkabela dikoto tše pedi tše dingwe: 'Ja kudu, o bonala o di hloka.' Bogale bja pikliz bo feta bogale bja seswantšho se sengwe le se sengwe sa Asia—Batho ba Haiti ba šomiša bogale go lwa le mogote, go lwa le bodidi, go lwa le mathata ohle a go ka se rarollwe ka go ngongorega. Mo potong ya Griot, mo mminong wa Kompa kwa hukung ya seterata, mo lebelong la basadi ba maraka ba hlakola dinawa, ke bone selo se ke sa kgoneng go se hlalosa ka lentswe le tee ntle le 'tiisetso'.

Bošego bja pele ga go tloga Haiti, ke be ke le mo foranteng ya hotele ya Port-au-Prince ke lebelela mabone a a phatsimang kwa thabeng—e se mabone a seterata, empa e le dikerese le mabone a peterole, e le tsela ya letsatsi le letsatsi ya mafelo a a se nang motlakase. Ke ile ka gopola mafoko a a tsidimetseng a tlhokomedišo ya leeto—'sekgala se se phagamego sa bosenyi', 'tlhokego ya motheo', 'ga go eletšwe go ya'. Dintlha tše ga di fošagala. Eupša ge o bala fela dintlha tše, o ka se tsebe gore batho ba Haiti ba dira pikliz e e bogale go feta ye nngwe le ye nngwe ya Caribbean; o ka se tsebe gore maje a Citadelle a ema nako e telele go feta mengwaga e 200; o ka se tsebe gore mmaagwe Pierrot o rekisa borotho kwa ntle ga boemafofane, mme morago ga mengwaga e masomepedi morwawe o tla tsenya leina la Haiti mo lefapheng la lefase ka go raloka bolo.

Ke boela go seo Pierrot a se boletšego kwa mafelelong a poledišano: 'Folaga ya Haiti e ngwadile—kopano ke maatla. Ge ke sa le monnyane ke be ke sa kwešiše. Bjale nako le nako ge ke apara hempe ya setšhaba, ke gopola mmaagwe a rekisa borotho kwa seterateng. Seo e se go tlogela. Ke mokgwa wa Haiti—pele ga setopo sa bese seo o se emetšego, o aga lefelo la gago la go rekisa.'