U Dalela Uganda: Musi Wa Mulambo Wa Nile, U Pfa Muhumbulo Wa Bolo Na Saka Ḽa Mvula

Mupfumukuvhali wa u thoma wa lwendo lwa Uganda, a si phorogo, a si saka ḽa mvula, ndi bolo yo rahiwaho kha sia nga vhusiku ha Kampala. Bolo ya takuwa kha bada ya mavu matswu, ya gwaswa murahu ha vhiloi ya boda-boda, ya gidimedzela phanḓa ha tshitori tsha u vhada banana. Mutshini a si sinyuwa, a kotama a i ṱuṱuwedza nga u ongolowa, a i humisela milenzheni ya vhana. Muṅwe o huwelela

Onyango,

vhaswa vha balangana vha tshi sea, vha dovha vha gidimela honefhano. Nga tshenetsho tshifhinga ndo pfesesa, bolo ya Uganda a si mutambo fhedzi, i nga luambo lwa bada lwa vhoṱhe: hu si na balaḡa, u nga thoma; hu si na zwituni, u nga gidima.

Kampala yo fhaṱwa thavhani, u rembuluwa ha ḓorobo zwi tshi nga mutevhe wa matambwa u sa athu fhedzwa. Masiari, thekisi, tshifhasi tshiṱuku, dzimidhudumbu na vhafambi vha lwisana nḓila nthihi yo konda; vhusiku, makete a fhungudza luvhilo. Kha tshifhinga tsha vhuluvha ha maḓi, dzibulubu dza makete a Owino dzo vha dzi tshi khou sendeka fhasi, musi wa u vhada nyama, munukho wa magala, mufhiso wa tshikhovhole tsho giwaho na munukho wa mavu musi mvula i tshi khou tou bva zwo vha zwo ṱangana. Muṅwe mutukana o ambara gu ḽa tshipiḓa tsha lushaka tsha Uganda a tshi khou peta thenga ya pulasitiki u ita bolo, a tshi khou ḓiḓowedza u takuwa bolo vhukati ha zwitendi. Musi a tshi bvisa, vhathu vha a mu shavhisa. Fulufhelo ḽa heḽi shango a ḽi ṅwalwi kha zwiṱambo tshifhinga tshoṱhe, kanzhi, ḽi kha bolo yo rahiwaho.

Nga ḓuvha ḽa tevhelaho ndo livha Jinja, maḓi a Dzivha ḽa Victoria o vha a tshi khou penya nnḓa ha fasiṱere. Uganda i ḓivhea sa shango ḽa tshisima tsha Nile, musi wo ima selithaneni ha mulambo Jinja, heḽi ipfi a ḽi tsha vha ḽa geography. Maḓi a bva Dzivhani ḽa Victoria, a thoma u fhumudza a vha Victoria Nile, hafhu a ya Devhula, a fhira masimuni, zwikhwamanani na mukano, a fhedza a vha mulambo wo shandukisaho vhutshilo ha khonthinente. Mutalo wa ikhweta nawo u fhira heḽi shango nga u ongolowa, u tshi nga mutalo wa vhukati u songo vhonwaho: Hafu Ya Tshipembe na Hafu Ya Devhula zwi farana hafha, maḓi a dzivha, maḓi a mulambo, mavu matswu na mupfumukuvhali wa vhathu zwoṱhe zwi tshimbila phanḓa.

Ndo vhona mutambo muṱuku selithaneni. Zwigoli zwo vha zwi matombo mavhili, tshikhala tsha mutambo tsho vha tshi re tshipiḓa hahuṱa, tshipiḓa ha matope. Muṅwe o ambara Arsenal, muṅwe o ambara Manchester United, vhaṅwe vho ambara magu a Uganda Cranes o xedzaho. Muṅwe mulindi o hwesaho a wela fhasi, tshanḓa tshawe tsho ḓala mavu matswu, musi o ima a sea nga maṱo. Bolo ya henefha a si u shavha vhutshilo, ndi u shandukisa vhutshilo lwa tshifhinganyana u vha tshiṅwe tshivhumbeo. U nga dzula kha vhupo ho ḓalesaho, u nga vha u si na fhethu ha u gudisa ho teaho, fhedzi musi bolo i tshe milenzheni, vhumatshelo vhu kha ḓi vha hone.

Phorogo ya Murchison ya thoma u imisa uhu u humbula ho dulahothe. Musi goloi i tshi swika Top of the Falls, mupfumukuvhali wa maḓi wa thoma u swika u bva murahu ha saka. Musi wo ima selithaneni ha thavha, ndi hone u tshi ḓivha uri a si mupfumukuvhali une wa nga pfala nga ipfi ḽa "u bvuma". Mulambo woṱhe wa Nile wo kundelwa u dzhena kha thambo nṱhuku ya mavhula, u wela fhasi u bva nnṱha, muṱa wa maḓi wa ḽa khofheni, u tshi nga muthu o vhea ngoma tswuku tsini na nḓevhe. Muanḓamalwo a ri, mulambo u shanduka wa sinyuwa, ngauri wo kombetshedzwa u konḓa. Fhedzi musi ndi tshi sedza maḓi a tshi khou rembuluwa, ndo humbula zwi tshi nga sia ḽiṅwe ḽa vhathu vha Uganda: vho kandekanywa, fhedzi a vho ngo xedza maanḓa a u bvela phanḓa.

U bvela phanḓa tshipembe-tshikhuwa, nḓila ya thoma u dzhena dzithavhani. Uganda ndi hayani ha u fhira hafu ya dzi-gorilla dza thavha shangoni, nahone dzina ḽa Bwindi Impenetrable Forest a ḽongo fhufhifhadziwa. A si saka ḽine la nga "dzhenwa" zwi tshi leluwa, ḽi tshi nga luvhondo lwa muṱa, lu lemelaho, lu tshi hema. Nga awara ya sumbe matsheloni, mulavhelesi o ima kha muhumbano a tshi vhala milayo: vhathu vha malo a sumbe, musi no wana gorilla ni nga dzula awara nthihi fhedzi, ni songo shumisa tshedza ḽa u penya, ni tevhedze ndaela. Ipfi ḽiṅwe na ḽiṅwe ḽo vha ḽo swaya, fhedzi musi madzuma a tshi khou wela kha tshigubelo, vhathu vhoṱhe vha fhumudza, u tshi nga vha khou dzhena kha tshilayini tsha kale.

Tshikhondwa tsha Bwindi tsho fhambana. A si mupfumukuvhali wa milenzhe kha nḓila, ndi matope a tshi khou mama zwituni, thambo dza zwimela dzi tshi khou gwaswa magona, banga ḽa u tema ḽi tshi khethekanya maṱari, tshilidzo tsha zwiṱaka tsha kule tsha ima nga u tou fhumudza. Ro fhira muḓa wa banana, ra dzhena kha murunzi wo swayaho wa miri. Saka ḽa mvula a ḽo ngo lugisela vhafumi nḓila dzo swayaho, zwikhwekwelo zwo vha zwo nanela, midzi ya miri i tshi nga zwanḓa zwa u fara. Vhathu vhe ra vha navho vho thoma nga u amba, nga murahu ha sala u humbudza. Mulavhelesi a fhumudza, a thetshelesa fhethu he muṱoḓisisi a ri a vha hone, a takuwa tshanḓa a ri sumbedza u tevhela.

Nga murahu ha awara tharu, mulavhelesi wa phanḓa a kotama nga u tou fhumudza. Muya wo vha u tshi nga wo farwa. Mithara i si minzhi, nndu ya silivhere yo dzula vhukati ha zwitshenga, vhutsudzi hatsho hutswu ho vha ho tou ḓala madzuma, murahu wo vha u tshi khou penya nga u penya ha silivhere murunzini. A i ngo ita khwine, a i ngo ri ṱanganedza, i tshi khou fhedza i tshi khou rema lutavhi nga u ongolowa, ya lu vhea mulomoni. Nndu ṱhukhu ya tsini yo vha i tshi khou gidimedzela, i tshi khou kokodza maṱari, sa vhana vha tshi khou raha bolo kha makete a Kampala. Fhedzi musi nndu ya silivhere i tshi takuwa maṱo, saka ḽoṱhe ḽa dovha ḽa fhumudza.

Yeneyo awara a yo ngo fana na awara. U ḓo hangwa khamera, u hangwa matope, u hangwa uri wo ita vhukonḓi vhungafhani u swika hafha. Vhathu vha funa u shandukisa zwipuka zwa nṱha u vha "fhethu ha u dalela", fhedzi Bwindi, tshiimo tsho rembuluwa. Ndi gorilla ye ya ri tendela u dzula lwa tshifhinganyana selithaneni ha vhutshilo hadzo. Dza ḽa maṱari, dza eḓela, dza sendelana, a dzi ṱoḓi u mangadzwa hashu. Musi ri tshi tuwa, ndo sedza murahu, yeneyo nndu ya silivhere yo vha yo rembuluwa, i tshi nga tshiṱaka tsha lwenzhe tshi tshi khou fhambana, i tshi humela kha ndeme dza saka.

Nḓilani ya u humela Kampala, ndo vha ndi tshi khou humbula uri bolo na gorilla zwi na vhushaka vhufhio. Tshiṅwe tshi kha khona ya mavu matswu, tshiṅwe tshi kha saka ḽa thavha; tshiṅwe tsha mbilaelo, tsha u gidima na u huwelela, tshiṅwe tsha u fhumudza, tsha vhukwila na u ofha. Fhedzi zwoṱhe zwi khou amba tshithu tshithihi: Uganda i bveledza hani maanḓa a vhutshilo. Bolo ndi luambo lwa fulufhelo, vhana vha lu shumisa u amba "ndi kha ḓi kona u gidima"; mupo ndi luambo lwa tshifhinga, Bwindi u shumisa u amba "u fanela u fhumudza".

Vhusiku ha u fhedza, ndo dovha nda ya kha makete a Kampala. Magala a tshitori tsha u vhada nyama o vha o takala, redio i tshi bvisa mubiki wa bolo, vhanna vha re na vhasidzana vho mona sibidzavhoni ṱhukhu vha tshi khou haseledza tsheo. Kule ho vha hu na vhana vha tshi kha ḓi raha bolo, bolo ya dzhena murunzini, ya dovha ya rahiwa u humela fhasi ha tshedza. Nda humbula Nile i tshi thoma u fhumudza Jinja, nda humbula Murchison Falls i tshi isa mupfumukuvhali wa maḓi tshifuṱuwanani, nda humbula saka ḽa Bwindi na nndu ya silivhere i tshi khunyeledza u ḽa maṱari.

Hezwi ndi zwine nda zwi humbula nga lwendo lwa Uganda: a si tshifanyiso tsha Afrika tsha muthihi, a si safari, phorogo kana gorilla fhedzi. Ndi nḓila i bvaho kha balaḡa ya bada i yaho kha ndeme ya saka. U thoma u pfa vhana Kampala vha tshi huwelela fulufhelo, hafhu u vhona Nile uri maḓi a thoma hani lwendo, nga murahu u guda u vhea fhasi mupfumukuvhali Bwindi. Musi ndi tshi tuwa, mavu matswu o vha o kha ḓi nambatela fhasi ha zwituni, mupfumukuvhali wa saka wo vha u kha ḓi kha nḓevhe, bolo yo rahiwaho yo vha i tshi kha ḓi gidimedzela fhasi ha zwitali zwa makete.