🇺🇬 Uganda · The Cranes
Luendu lua Uganda: Ku tshifuko tshia Nil, kumvua dîyì dia football ni dilolo dia mvula
Kufuma ku football ya njila ya Kampala kushala ku bampunga ba Bwindi
Dîyì dia kumpala dia luendu lua Uganda kena dia mashi, kena dia dilolo dia mvula, kadi dia bolo ipue kusendua bibi mu tshikuku tshia Kampala. Bolo yafuma mu njila ya bidikila, yakumana ku dikasa dia boda-boda, yakafika ku nzubu ya nsunsa. Muena nzubu kena wakatuka, wakola, wakayibweja ku makasa a muana. Pabuipi, muntu wakabopola 'Onyango', bana batweke, bapasukana, babwela kunyema. Ku kashidi ako, nadi namvua nanku football ya Uganda kena anu match, kadi idi bu ndimi ya bantu bonso mu njila: nansha kena tshibambalu, udi mua kutamba; nansha kena bivuala, udi mua kunyema.
Kampala udi mushingulue panyi pa makunza, kukola ni kushida kua cimenga kudi bu tshitudilu tshia tactique tshikena mupue. Dituku, taxi, minibus, bamoto, bantu, bionso bifunda njila imue; butuku, tshitudilu tshisenda lusenduki. Ku Owino, mwinda wa ampoule udi panshi, tshisùkù tshia nyama, tshia makala, tshia manioc, ni bidikila bia mvula, biasangakane. Ka muana kafuadile kivuala kia équipe nationale ya Uganda, kakwate sachet ya plastique bu bolo, mu tshibambalu, kalonga kuyenga bolo. Bupue kuyenga, bantu bamusambilie. Tshilota tshia ditunga edi kena tshia mafunda, bungi bua matuku, tshidi mu bolo yamadibue.

Dituku dilonda, kuya ku Jinja, mayi a Dilolo Victoria alela mu fenetre. Uganda ibikilua ditunga dia tshifuko tshia Nil, kuimana ku ndambu ya musulu ya Jinja, diambu edi kena kabidi tshia mukanda wa géographie. Mayi afuma mu Dilolo Victoria, afika bu Nil Victoria, kuya ku nord, kupita mu matu, mu bikorongo, ni mipaka, ku nshikilu, asanguka musulu wakashintulule ditunga. Munkolola wa équateur nende upita mu ditunga edi, bu munkolola wa pankatshi ukamueneka: hemisphere ya sud ni ya nord bikokola tshianza, dilolo, misulu, bidikila, ni dîyì dia bantu, bionso bienda kumpala.
Ku ndambu ya musulu, nadi namona match ikese. But bua mabue abidi, tshibambalu tshia ditupa, tshia bidikila. Bantu bafuadile Arsenal, bakuabo Manchester United, bakuabo bivuala bia Uganda Cranes biakùnzè. Muena but wakapona panshi, makasa a mu bidikila, wakaimana, wakatweka. Football koku kena lua kutshina muoyo, kadi lua kuenza muoyo ule bu mukuabo. udi mua kusomba mu tshifuko tshia bantu bavule, udi mua kuikala kena tshibambalu tshilenga, kadi bolo ikadika pabuipi, tshikondo tshia kumpala tshikadika tshia kusengelua.
Murchison Falls idi ikatula tshilota etshi tshia ditalala. Kamotoka kafika ku Top of the Falls, dîyì dia mayi difuma kumpala. Kuimana ku tshipese, udi wumvua nanku 'tshibingu' kena diambu dia kuamba. Musulu wa Nil mujima ukatulue mu tshibuelu tshikesekese, upona panshi kufuma kumpala, tshisùkù tshia mayi tshifika ku mesu, bu muntu udi wabula ngoma itoke pabuipi ne ditù. Mulomvu wakamba nanku musulu wakala makasi, bua tshidi bawukolesha. Kadi nadi namona mayi, nkapopela nanku adi bu ndambu ikuabo ya bana ba Uganda: baakamue, kadi kena babuze bukole bua kuya kumpala.

Ku sud ya musulu, njila itandika kuya mu makunza. Uganda ndi nzubu ya bampunga ba makunza, hafu ya bampunga bonso ba mu buloba, Bwindi Impenetrable Forest, dina edi kena dia makuta. Kena tshifuko tshia 'kupita' anu, kadi tshipapi tshia mayi, tshia diakalenga, tshia kupema. Dituku, mu matuku a musambombo, mulami wa butoto wakalongolola malu: bantu muanda mutakete, bua kusangana, kupua mua kushala anu heure, kena mwinda wa flash, uteleja. Diambu dionso divua dia bantu bonso, kadi mvula yapona ku tshipetu, bionso bakashala mulele, bu muntu upite mu malu a kala.
Dîyì dia makasa mu Bwindi didi disangukane. Kena dia bivuala ku njila, kadi dia bidikila bikwata bivuala, biuma bikaka ku makasa, mbele ipasula matu, dîyì dia nyunyi wa kule dipua tshianana. Tupite mu bifuko bia nsunsa, twela mu tshisunsu tshia miti. Dilolo dia mvula kena disangule njila bua banayi, makunza adi ne tshia kukengela, miselu ya miti bu makasa a kukwata bantu. Bantu bapita pankatshi, kumpala bavua bakula, kunyima anu kupema. Mulami wimana, uteleja radio ya bantu ba kumpala, usangula tshianza, ukatuleja.
Panyima pa bana ba heures isatu, mulami wa kumpala wakola makata. Kapu kavu kabajike. Bana ba mètres, mpunga mukole wakashama pankatshi pa miselu, mafuta ende a mutoke ne mayi a mvula, ku nyuma, mabala a argent avua alela mu tshikuku. Kena wakasambile, kena wakatukwate, anu wakasenda katamba, wakadia. Bapunga bakese bavua bapona, bakoka matu, bu bana ba tshitudilu tshia Kampala bakwata bolo. Kadi mpunga ukatala, dilolo dia mvula dijima diakashala.

Heure ako kena mupite bu heure. Udi wavula camera, wavula bidikila, wavula mukenji ulue bua kufika. Bantu badi bananga kuenza bifuko bu 'bifuko bia luendu', kadi mu Bwindi, malu adi asangukane. Bampunga badi batulekela tuikale kashidi ku ndambu ya muoyo wabu. Badia matu, balala, bakama, kena batu bakela bukole. Ku kufuma, nadi nkapita, mpunga wakapita, bu dibue dinene didi dienda, wakabwela mu dilolo.
Kubwela ku Kampala, nadi napopela tshidi tshisangisha football ni bampunga. Umwe mu bidikila bia mu njila, mukuabo mu makunza; umwe wa tshibingu, kunyema, kubopola, mukuabo wa ditalala, kule, kutumikila. Kadi bionso bibidi bidi bikula diambu dimue: Uganda didi dilama muoyo. Football ndi ndimi ya tshilota, bana badi bayisadila nanku 'nji mua kunyema'; bifuko ndi ndimi ya diba, Bwindi idi isadila nanku 'udi ne bua kuama.'
Butuku bua nshikilu, nadi kabidi ku tshitudilu tshia Kampala. Kapia ka nyama kakavua kapya, mu radio divua ne dîyì dia match, balume bapasukane kumona écran. Kule, bana bakadika batamba football, bolo ipita mu tshikuku, ibwela mu mwinda. Nadi napopela Nil ukakatuka ne ditalala ku Jinja, Murchison Falls ikasende dîyì dia mayi ku tshifuba, mpunga wa Bwindi ukadia matu bu muntu.

Ewu ndi luendu lua Uganda lunadi mvuje: kena anu kifwanim kimue tshia Afrique, kena anu safari, mashi, bampunga. Ndi njila ifuma mu tshibambalu tshia njila kuya pankatshi pa dilolo dia mvula. Kumpala, ku Kampala, udi wumvua bana babopola tshilota; kunyima, ku ndambu ya Nil, udi wumona mayi anji akakatuka; ku nshikilu, ku Bwindi, udi wulonga kusenda dîyì panshi. Kufuma, bidikila bikadika ku makasa, dîyì dia dilolo dia mvula dikadika mu ditù, bolo yamadibue ikadika yenda mu mwinda wa tshitudilu tshia butuku.
Discover more countries
Travel stories from other countries
Cape Verde
Trace an archipelago through morna music.
Curacao
Where Caribbean sun meets Dutch gables.
Uzbekistan
Finding modern answers on the Silk Road.
Jordan
Tracing backward from Petra's light.
Haiti
Coming home through a footballer's eyes.
DR Congo
City to river to rainforest to lava.
Iraq
Babylon is still there. Why is no one going?
Qatar
A real receipt for 24 hours in Doha.
Netherlands
Canals, railways, and Oranje match nights.
Switzerland
Reading lakes and mountains by rail.
Morocco
Medinas, Atlantic wind, and Sahara dunes.
South Africa
From Table Mountain to Soweto and Kruger.
Japan
A bullet train arriving exactly on time.
Senegal
Teranga, sea wind, and yellow shirts.
Korea
KTX trains, palaces, and red match nights.
Ivory Coast
Lagoons, cocoa, and orange shirts.
Norway
Fjords, railways, and a north waiting for goals.