Teithio Wganda: Wrth darddle Afon Nîl, clywed adlais pêl-droed a'r goedwig law

Nid rhaeadr oedd sain gyntaf fy nhaith drwy Wganda, na'r goedwig law chwaith, ond cic bell a fethodd yn nhawelwch nos Kampala. Bownsiodd y bêl o'r ffordd bridd goch, pasiodd heibio i olwyn gefn boda-boda, a rholio at draed gwerthwr bananas wedi'u grilio. Ni ddigiodd y gwerthwr; plygodd i lawr a defnyddio'i sliper i wthio'r bêl yn ôl at draed y plant. Gwaeddodd rhywun 'Onyango' gerllaw, a gwasgarodd criw o fechgyn ifanc gan chwerthin, yna ailddechrau rhedeg ar unwaith. Dim ond bryd hynny y deallais nad gêm yn unig yw pêl-droed Wganda—mae'n debycach i iaith gyffredin y stryd: dim cae, ond gallwch gicio'r gêm; dim sgidiau pêl-droed, ond gallwch redeg.

Mae Kampala wedi'i hadeiladu ar fryniau, a thonnau'r ddinas fel map tactegol heb ei orffen. Yn ystod y dydd, mae tacsis, bysiau mini, beiciau modur, a cherddwyr yn cystadlu am yr un ffordd gul; gyda'r nos, mae'r farchnad yn arafu. Yn ardal Owino, mae bylbiau marchnad nos yn hongian yn isel, a mwg barbeciw, arogl golosg, gwres casafa wedi'i ffrio, ac arogl pridd ar ôl glaw yn cymysgu. Roedd bachgen mewn crys tîm cenedlaethol Wganda wedi rholio bag plastig yn bêl, yn ymarfer ei sgiliau rhwng y stondinau. Gyda phob cyffyrddiad, roedd rhywun o'i gwmpas yn bloeddio. Nid yw gobaith y wlad hon bob amser wedi'i ysgrifennu ar arwyddair; yn aml iawn, mae y tu mewn i hen bêl wedi'i chicio'n ddi-ri.

Y diwrnod wedyn, wrth deithio i Jinja, roedd dŵr Llyn Victoria'n fflachio y tu allan i'r ffenestr. Mae Wganda'n aml yn cael ei galw'n wlad tarddle Afon Nîl, ac wrth sefyll ar lan yr afon yn Jinja, mae'r frawddeg honno'n sydyn yn peidio â swnio fel gwerslyfr daearyddiaeth. Mae'r dŵr yn llifo allan o Lyn Victoria, yn gyntaf yn troi'n dawel yn Afon Nîl Victoria, yna'n mynd tua'r gogledd drwy wastadeddau, ceunentydd, a ffiniau, ac yn y pen draw'n dod yn afon a newidiodd dynged cyfandir. Mae llinell y Cyhydedd hefyd yn croesi'r wlad hon yn ysgafn, fel llinell ganol anweledig: mae Hemisffer y De a Hemisffer y Gogledd yn ysgwyd llaw yma; mae dŵr y llyn, dŵr yr afon, y pridd coch, a lleisiau pobl i gyd yn symud ymlaen gyda'i gilydd.

Ar lan yr afon, gwelais gêm fach. Dwy garreg oedd y gôl, a hanner y cae'n laswellt a hanner yn fwd. Roedd rhai'n gwisgo Arsenal, eraill Manchester United, ac eraill yn gwisgo crysau pylu Uganda Cranes. Taflodd gôl-geidwad tal a thenau ei hun i'r llawr, ei gledrau'n llawn pridd coch, ond pan gododd roedd ei wên yn llachar. Nid dianc rhag realiti yw pêl-droed yma, ond ailysgrifennu realiti dros dro yn bosibilrwydd arall. Gallwch fyw mewn cymdogaeth orlawn, heb faes hyfforddi teilwng, ond cyn belled â bod y bêl wrth eich traed, gellir dal i ddychmygu'r dyfodol.

Mae Rhaeadr Murchison yn torri ar draws y dychymyg tawel hwn yn sydyn. Wrth yrru i ben y rhaeadr, mae sŵn y dŵr yn cyrraedd o'r tu ôl i'r coed yn gyntaf. Dim ond wrth sefyll wrth y rheiliau go iawn rydych chi'n sylweddoli nad yw hwn yn sain y gall y gair 'rhuo' ei gynnwys. Mae Afon Nîl gyfan yn cael ei gwasgu i agen graig gul, yn disgyn o uchder, a'r niwl dŵr yn taro'ch wyneb fel petai rhywun yn taro arwyneb drwm gwyn wrth ymyl eich clust. Dywedodd y tywysydd fod yr afon yn mynd yn wyllt yma oherwydd ei bod wedi'i gorfodi i grebachu. Ond wrth edrych ar y dŵr yn troi, roedd yn teimlo'n debycach i ochr arall pobl Wganda: wedi'i gwasgu, ond heb golli'r grym i symud ymlaen.

Ymhellach i'r de-orllewin, mae'r ffordd yn dechrau mynd i mewn i fryniau. Wganda yw cartref tua hanner corilaod mynydd y byd, ac nid yw enw Coedwig Anhygyrch Bwindi yn gor-ddweud. Nid darn o goedwig y gallwch 'gerdded i mewn' iddi'n hawdd mohoni, ond yn fwy fel wal werdd drwchus, llaith, sy'n anadlu. Am saith o'r gloch y bore, mae ceidwad y goedwig yn esbonio'r rheolau yn y man cyfarfod: grwpiau o wyth, dim ond awr ar ôl dod o hyd i'r corilaod, dim fflach, rhaid dilyn cyfarwyddiadau. Roedd pob brawddeg yn swnio'n gyffredin, ond pan ddechreuodd y glaw ddisgyn ar gantal yr het, distawodd pawb, fel petaent yn mynd i mewn i ryw ddefod hynafol.

Mae sŵn camau Bwindi'n arbennig iawn. Nid sŵn gwadnau ar lwybr mohono, ond sŵn mwd yn sugno esgidiau, gwinwydd yn craftu coesau trywsus, macete'n hollti dail a brigau, a galwadau adar pell yn stopio'n sydyn. Cerddon ni heibio caeau bananas, yna i mewn i gysgodion tywyllach y coed. Nid yw'r goedwig law wedi paratoi llwybrau llyfn ar gyfer twristiaid; mae'r llethrau'n llithrig, a gwreiddiau coed fel dwylo baglu. Ar y dechrau roedd pobl yn dal i sgwrsio, ond yn ddiweddarach dim ond anadlu trwm oedd ar ôl. Weithiau roedd y ceidwad yn stopio, yn gwrando ar leoliad y traciwr ar y radio, yna'n codi'i law i'n harwyddo i ddilyn.

Ar ôl tua thair awr, sgwatiodd y ceidwad o'n blaenau'n sydyn. Roedd yr awyr fel petai wedi'i wasgu. Ychydig fetrau i ffwrdd, roedd corila cefn-arian yn eistedd rhwng y llwyni, ei flew du'n llawn defnynnau glaw, a'r rhan arian hwnnw ar ei gefn yn disgleirio yn y cysgod. Ni pherfformiodd, ac ni'n croesawodd; dim ond torri brigyn ifanc yn araf a'i roi yn ei geg i'w gnoi. Roedd y corilaod bach gerllaw'n rholio ac yn tynnu dail, fel plant yn cipio pêl ym marchnad nos Kampala. Ond pan gododd y cefn-arian ei lygaid, distawodd y goedwig gyfan ar unwaith.

Aeth yr awr honno heibio'n wahanol i awr. Rydych chi'n anghofio'r camera, y mwd, faint o ymdrech a gymerodd i gyrraedd yma. Mae bodau dynol bob amser yn hoffi troi bywyd gwyllt yn 'atyniad,' ond yn Bwindi, mae'r berthynas o chwith. Y corilaod sy'n caniatáu inni aros yn fyr ar gyrion eu bywydau. Maen nhw'n bwyta dail, yn hepian, yn agosáu at ei gilydd—does dim angen ein rhyfeddod ni arnyn nhw o gwbl. Wrth adael, edrychais yn ôl; roedd y cefn-arian hwnnw eisoes wedi troi, fel bloc o graig ddu symudol, yn mynd yn araf yn ôl i ddyfnderoedd y goedwig.

Ar y ffordd yn ôl i Kampala, roeddwn i'n dal i feddwl beth oedd y berthynas rhwng pêl-droed a chorilaod. Un yng nghornel y stryd bridd coch, a'r llall ym mynyddoedd uchel y goedwig law; un yn perthyn i sŵn, rhedeg, a gweiddi, a'r llall i ddistawrwydd, pellter, a pharch. Ond mae'r ddau'n dweud yr un peth: sut mae Wganda'n cadw'i gryfder bywyd. Pêl-droed yw iaith gobaith, ac mae plant yn ei ddefnyddio i ddweud 'gallaf i ddal i redeg'; ecoleg yw iaith amser, ac mae Bwindi'n ei ddefnyddio i ddweud 'rhaid ichi arafu.'

Y noson olaf, euthum yn ôl i farchnad nos Kampala. Roedd y tân golosg o flaen y stondin farbeciw'n llosgi'n boeth, y radio'n chwarae sylwebaeth bêl-droed, a sawl dyn o amgylch sgrin fach yn dadlau am ddyfarniad. Yn y pellter, roedd plant yn dal i gicio pêl; rholiodd i'r cysgod, a chafodd ei chicio'n ôl i'r golau. Cofiais Afon Nîl yn cychwyn yn dawel o Jinja, Rhaeadr Murchison yn gwthio sŵn dŵr i'r frest, a'r corila cefn-arian hwnnw yng Nghoedwig Law Bwindi'n gostwng ei ben i gnoi dail.

Dyma'r Wganda rwy'n ei gofio o'm taith: nid un ddelwedd Affricanaidd syml mohoni, nid saffari, rhaeadr, na chorilaod yn unig. Mae'n llwybr sy'n mynd o gae pêl-droed y stryd i ddyfnderoedd y goedwig law. Yn gyntaf rydych chi'n clywed plant yn gweiddi gobaith yn Kampala, yna ar lan Afon Nîl rydych chi'n gweld sut mae dŵr yn cychwyn, ac yn olaf yn Bwindi rydych chi'n dysgu gostwng eich llais. Wrth adael, roedd y pridd coch yn dal i glynu wrth wadnau fy esgidiau, sŵn camau'r goedwig law yn dal yn fy nghlustiau, a'r hen bêl wedi'i chicio'n ddi-ri, fel petai'n dal i rolio o dan oleuadau'r farchnad nos.