Reis door Oeganda: aan de bron van de Nijl luisteren naar de echo van voetbal en regenwoud

Het eerste geluid van mijn reis door Oeganda was geen waterval en geen regenwoud. Het was een mislukte trap in het avonddonker van Kampala. De bal stuiterde op van de rode aarde, scheerde langs een boda-boda-motor en rolde naar een stalletje met geroosterde bananen. De verkoper werd niet boos. Hij boog voorover, tikte de bal met zijn teenslipper terug naar de voeten van het kind. Iemand riep 'Onyango!' Een paar jongens lachten, renden uit elkaar en joegen de bal meteen weer achterna. Op dat moment begreep ik dat voetbal in Oeganda meer is dan een wedstrijd; het is een straattaal die iedereen spreekt. Geen veld? Geen probleem. Geen schoenen? Blijf rennen.

Kampala is op heuvels gebouwd. De stad deint als een tactische kaart die nog niet helemaal is ingetekend. Overdag vechten taxi's, minibussen, motoren en voetgangers om dezelfde smalle weg. 's Avonds remt de markt het tempo terug. In Owino hangen peertjes laag boven de kraampjes; barbecuerook, houtskool, de hete geur van gebakken cassave en de geur van pas gevallen regen lopen door elkaar. Een jongen in het shirt van de Uganda Cranes rolde een plastic zak tot een bal en hield hem tussen de stalletjes hoog. Bij elke tik juichten de mensen om hem heen. De hoop van dit land staat niet altijd op spandoeken. Heel vaak zit ze in een bal die al te vaak is getrapt.

De volgende dag reed ik richting Jinja. Het Victoria-meer flitste in het raam. Oeganda staat bekend als het bronland van de Nijl, en als je aan de oever in Jinja staat, is die zin ineens geen lesboek meer. Het water verlaat het meer, wordt eerst de Victoria-Nijl, en stroomt dan noordwaarts — langs graslanden, ravijnen en grenzen — tot het uiteindelijk een rivier is geworden die het lot van een heel continent verandert. Ook de evenaar loopt als een onzichtbare middenlijn door dit land: het zuidelijk en het noordelijk halfrond geven elkaar hier een hand. Het meer, de rivier, de rode aarde en de stemmen — alles beweegt samen vooruit.

Langs de rivier zag ik een klein wedstrijdje. Doelpalen waren twee stenen. Het veld was half gras, half modder. De een droeg Arsenal, de ander United, en weer een ander een verschoten Uganda Cranes-shirt. Een magere keeper dook, zijn handpalmen vol rode modder. Maar toen hij opstond, straalde hij. Voetbal is hier geen ontsnapping aan de werkelijkheid; het herschrijft de werkelijkheid tijdelijk tot een ander scenario. Je kunt in een overvolle wijk wonen, je kunt geen fatsoenlijk trainingsveld hebben — maar zolang de bal naast je voet ligt, laat de toekomst zich nog verbeelden.

Murchison Falls doorbrak dat stille verbeelden bruut. De auto stopte bij de Top of the Falls, maar het water drong al veel eerder door de bomen heen. Pas aan de reling voel je hoe ontoereikend het woord 'dreunen' is. De hele Nijl wordt hier in een nauwe rotskloof geperst en stort zich van grote hoogte naar beneden. De nevel sloeg in je gezicht, alsof iemand een witte trom tegen je oor hield. De gids zei dat de rivier hier gewelddadig wordt omdat ze wordt gedwongen zich te vernauwen. Maar terwijl ik naar die kolkende massa keek, dacht ik juist dat de rivier veel op de andere kant van de Oegandezen lijkt: samengeperst, maar zonder de kracht om vooruit te gaan te verliezen.

Verder naar het zuidwesten begon de weg te klimmen. Oeganda herbergt ongeveer de helft van alle berggorilla's op aarde, en de naam 'Bwindi Impenetrable Forest' is geen overdrijving. Dit is geen bos waar je even 'inloopt'. Het is een vochtige, zware, ademende groene muur. Om zeven uur 's ochtends gaf de ranger bij het verzamelpunt instructies: groepjes van acht, na het vinden van de gorilla's mag je maar één uur blijven, geen flits, luister naar alle aanwijzingen. Alles klonk volkomen normaal, maar toen de regen op de rand van mijn pet begon te tikken, werden we allemaal stil, alsof we een ouder ritueel binnentraden.

De voetstappen in Bwindi klinken eigenaardig. Het is niet het geluid van zolen op een pad. Het is modder die aan laarzen zuigt, lianen die langs broekspijpen schrapen, machetes die door het bladerdak hakken, en een verre vogelroep die plotseling stopt. We liepen over bananenland en doken toen dieper in het donkere gebladerte. Het regenwoud had geen netjes aangelegd pad voor toeristen. De hellingen waren glibberig, boomwortels lagen als strikjes over het pad. De mensen die eerst nog praatten, hielden al snel alleen nog hun adem over. De ranger bleef af en toe staan, luisterde naar de positie die de speurder doorgaf via de radio, en gebaarde ons dan verder.

Na ongeveer drie uur hurkte de voorste ranger plotseling neer. De lucht leek ingedrukt. Op een paar meter afstand zat een zilverrug tussen het struikgewas. Zwarte vacht met regendruppels erin, de zilvergrijze rug glansde in de schaduw. Hij trad niet op. Hij begroette ons niet. Hij brak langzaam een jonge tak af en kauwde erop. Naast hem rolde een jong over de grond, rukte aan bladeren — net als de kinderen die op de nachtmarkt van Kampala naar een bal graaien. Maar als de zilverrug opkeek, viel het hele woud onmiddellijk stil.

Dat ene uur voelde niet als een uur. Je vergat je camera, je vergat de modder, je vergat hoe zwaar je had gelopen om hier te komen. Mensen willen van wilde dieren altijd een 'bezienswaardigheid' maken, maar in Bwindi zijn de rollen omgedraaid. De gorilla's stonden óns toe om heel even in de marge van hun leven te staan. Ze aten bladeren, dommelden in, kropen dicht naar elkaar toe — volledig zonder onze verwondering nodig te hebben. Toen we wegliepen, keek ik nog een keer om. De zilverrug had zich omgedraaid, als een bewegend zwart rotsblok dat langzaam terugkeerde naar dieper in het bos.

Op de terugweg naar Kampala bleef ik erover nadenken: wat heeft voetbal met gorilla's te maken? Het ene is het lawaai van een rode straathoek, het andere de stilte van een regenwoud op hoogte; het ene hoort bij schreeuwen, rennen, juichen, het andere bij zwijgen, afstand en ontzag. Toch vertellen ze hetzelfde verhaal: hoe Oeganda zijn levenskracht bewaart. Voetbal is de taal van de hoop, kinderen zeggen ermee: 'Ik kan nog rennen.' Ecologie is de taal van de tijd, Bwindi zegt ermee: 'Jij moet langzamer.'

De laatste nacht liep ik terug naar de markt van Kampala. De houtskool bij de barbecue brandde hoog. Uit de radio klonk voetbalcommentaar. Een paar mannen stonden ruziënd rond een klein schermpje over een beslissing van de scheidsrechter. Verderop trapten kinderen nog steeds hun bal. De bal rolde het donker in en werd weer het licht in geschopt. Ik dacht aan de Nijl die stilletjes bij Jinja het land uit stroomt. Ik dacht aan Murchison Falls die het geluid van water tegen je borst duwt. Ik dacht aan die zilverrug in het Bwindi-regenwoud, zijn kop gebogen, kauwend op zijn bladeren.

Dit is hoe ik me Oeganda herinner: niet als een eenduidig Afrika-beeld, niet alleen safari, watervallen of gorilla's. Het is een weg die van het straatveldje het regenwoud in voert. Eerst hoor je in Kampala kinderen hoop schreeuwen. Dan zie je bij de Nijl hoe het water vertrekt. En uiteindelijk leer je in Bwindi je stem te dempen. Toen ik vertrok, zat de rode aarde nog aan mijn zolen. Het geluid van voetstappen in het woud zat nog in mijn oren. En die bal, die versleten, oude bal, leek nog steeds rollend onder de lampen van de markt.