Уганда ҫӳревӗ: Нил ҫӑлкуҫӗнче футболпа ҫумӑр вӑрманӗн янӑравне илтни

Уганда ҫӳревӗн пӗрремӗш сасси шарлак мар, ҫумӑр вӑрманӗ те мар — Кампала каҫӗнче аякка тапса янӑ пӳске. Пӳске хӗрлӗ тӑпра ҫулӗнчен сиксе хӑпарчӗ те, бода-бода мотоциклӗн кайри кустӑрми ҫумне сӗртӗнсе иртсе, пӗҫернӗ банан лавкки патне кусса кайрӗ. Лавккаҫӑ тарӑхмарӗ, тайӑлса тапкипе ҫемҫен тӗртсе, пӳскене ачасем патне каялла ячӗ. Юнашар кам та пулин «Оньянго» тесе кӑшкӑрчӗ, темиҫе ҫамрӑк кулса саланчӗҫ те тӳрех каллех чупса ҫитрӗҫ. Ҫав самантра эпӗ ӑнлантӑм: Уганда футболӗ ӑмӑрту кӑна мар — вӑл урам универсаллӑ чӗлхи пекех: стадион ҫук пулсан та, вӑйӑ пуҫлама пулать; бутса ҫук пулсан та, чупма пулать.

Кампала ту ҫинче тунӑ хула — унӑн хумханӑвӗ вӗҫленмен тактика схемин пекех. Кӑнтӑрла таксисем, микроавтобуссем, мотоциклсем тата ҫуран ҫынсем пӗр ансӑр ҫулшӑн кӗрешеҫҫӗ; каҫхине пасар майӗпен хӑвӑртлӑха чакарать. Овино районӗнчи каҫхи пасар лампи сакалатса ҫакнӑ, гриль тӗтӗмӗ, кӑмрӑк шӑрши, пӗҫернӗ кассава ӑшши тата ҫумӑр хыҫҫӑнхи тӑпра шӑрши пӗрле хутшӑннӑ. Уганда наци футболкине тӑхӑннӑ арҫын ача полиэтилен пакетне пӳске вырӑнне чӑмӑртаса, прилавоксем хушшинче шутласа пӑрахма хӑнӑхать. Кашни сиктерӳ хыҫҫӑн таврари ҫынсем хавхаланса хывса илеҫҫӗ. Ҫак патшалӑхӑн шанчӑкӗ яланах лозунг ҫинче ҫырӑнса тӑмасть — час-часах вӑл тапса пӗтернӗ кивӗ пӳске ӑшӗнче.

Тепӗр кун Джинджа патне — Виктори кӳллин шывӗ чӳречере ҫиҫсе иртет. Угандӑна час-часах Нил ҫӑлкуҫӗн ҫӗршывӗ теҫҫӗ, Джинджа юханшывӗ хӗрринче тӑрсан, ҫак сӑмах географи кӗнекинчи йӗрке пулма пӑрахать. Шыв Виктори кӳллинчен юхса тухать те, малтан шӑплӑнах Виктори Нилӗ пулса тӑрать, унтан ҫурҫӗрелле — прери, ту хушӑкӗ тата чикӗ урлӑ — юлашкинчен континент шӑпине улӑштаракан аслӑ юханшыв пулса тӑрать. Экватор йӗрӗ те ҫак патшалӑх кӗлетки урлӑ ҫемҫен иртет — курӑнман варринчи йӗр пекех: кӑнтӑр ҫур чӑмӑрӗпе ҫурҫӗр ҫур чӑмӑрӗ кунта алӑ тытӑҫаҫҫӗ, кӳлӗ шывӗ, юханшыв шывӗ, хӗрлӗ тӑпра тата ҫын сассисем пӗрле малалла каяҫҫӗ.

Эпӗ юханшыв хӗрринче пӗчӗк вӑйӑ куртӑм. Хапха вырӑнне икӗ чул, уйӑн ҫурри — курӑк, ҫурри — пылчӑк. Хӑшӗ Арсенал футболкипе, хӑшӗ Манчестер Юнайтед, хӑшӗ шураҫса пӗтнӗ Уганда Ылтӑн Тӑрнасем футболкипе. Ҫинҫе те ҫӳллӗ вратарь пылчӑка персе анчӗ, алӑ тупанӗ хӗрлӗ тӑпрапа витӗнчӗ, тӑчӗ те сарлака кулса ячӗ. Футбол кунта чӑнлӑхран тарни мар — чӑнлӑха вӑхӑтлӑха урӑх майпа ҫырса хумалли мел. Эсӗ хӗсӗк кварталта пурӑнма пултаратӑн, лайӑх тренировка уйӗ пулмасан та, пӳске ура патӗнче пулсан — пуласлӑха халӗ те шутласа тухма пулать.

Мерчисон шарлакӗ ҫак шӑплӑх шухӑшне сасартӑк татса илчӗ. Машинӑ Шарлак Тӑррине ҫитсен, шыв сасси вӑрман хыҫӗнчен малтанах пусарса илчӗ. Чӑнах та карта патне тӑрсан кӑна ӑнланма пулать — ку «кӗрлев» тенӗ икӗ сас паллипе витӗр тухма ҫук сасӑ. Пӗтӗм Нил ансӑр чул хушӑкне хӗсӗнсе кӗрсе, ҫӳллӗшрен аялалла пӑрахӑнать, шыв тӗтрелӗхӗ пит ҫине сирпӗнет — кам та пулин шурӑ параппан ҫийне хӑлха патӗнчех ҫапнӑ пекех. Гид каларӗ: кунта юханшыв тарӑхса каять, мӗншӗн тесен ӑна хӗстерсе пӗчӗклетеҫҫӗ. Анчах эпӗ ҫав сирпӗнекен шыва пӑхса, пачах урӑххине куратӑп — вӑл угандӑсен тепӗр енӗ пекех: пусарнӑ пулсан та, малалла талпӑнас туртӑма ҫухатман.

Кӑнтӑр-хӗвел анӑҫнелле — ҫул туллӑ вырӑна кӗме пуҫлать. Уганда тӗнчери ту гориллисен ҫурри патнелле килӗ, Бвинди Кӗрсе Тухма Ҫук Вӑрман (Bwindi Impenetrable Forest) ҫак ятсӑр мар. Ку «ҫӑмӑллӑнах кӗрсе ҫӳремелли» вӑрман мар — нӳрӗк, йывӑр, сывлакан симӗс стена пекех. Ирхи ҫичӗре, ертӳҫӗ пухӑну вырӑнӗнче правилӑсене ӑнлантарать: сакӑр ҫынпа ушкӑн, гориллӑсене тупсан пӗр сехет кӑна пулма юрать, вспышкӑпа усӑ курма юрамасть, командисене итлемелле. Кашни сӑмах ахаль пекех, анчах ҫумӑр тумламӗсем шлепке ҫине ӳкме пуҫласан, пурте шӑпланса ларчӗҫ — авалхи этикета кӗнӗ пекех.

Бвинди утӑ сассисем уйрӑмах тӗрлӗ. Атӑ тӗпӗ ҫул ҫине пусса пыни мар — пылчӑк атта сӗрӗнни, лиансем пӗҫӗ тӑрӑх шуса иртни, мачете туратсене касса пӑрахни, аякри кайӑк сасси сасартӑк чарӑнса ларни. Эпир банан уйӗ урлӑ иртрӗмӗр те, тата тӗксӗм йывӑҫ мӗлкине кӗрсе кайрӑмӑр. Ҫумӑр вӑрманӗ туристсене яка сукмак хатӗрлемен — тӑвайкисем шуйкаланаҫҫӗ, йывӑҫ тымарӗсем такӑнтарасшӑн пекех. Юлташсем малтан калаҫса пынӑ пулсан, каярах сывлӑш кӑна юлчӗ. Ертӳҫӗ хӑш чух чарӑнса, раципе трекерсенчен килекен вырӑна итлет те, аллипе малалла кайма кӑтартать.

Виҫӗ сехет иртсен, малти ертӳҫӗ сасартӑк чарӑнса ларчӗ. Сывлӑш пусарӑннӑ пекех пулчӗ. Темиҫе метрта кӗмӗл ҫурӑмлӑ горилла тӗмӗсем хушшинче ларать, хура тирӗ ҫинче ҫумӑр тумламӗсем, ҫурӑмӗнчи кӗмӗл тӗсӗ мӗлкесенче ҫуталса тӑрать. Вӑл спектакль лартмарӗ, пире кӗтсе илмерӗ — ҫемҫен ҫамрӑк турат хусрӗ те, ӑна чӑмлама пуҫларӗ. Юнашар пӗчӗк горилла йӑванса вылянать, ҫулҫӑсене турткалать — Кампала каҫхи пасарӗнчи пӳске туртса илекен ачасем пекех. Анчах кӗмӗл ҫурӑм пӗр пӑхса илсен, пӗтӗм вӑрман каллех шӑплӑха путрӗ.

Ҫав пӗр сехет пӗр сехет пек иртмерӗ. Эсӗ камера ҫинчен, пылчӑк ҫинчен, кунта ҫитме мӗн чуль вӑй хурса ӗҫлени ҫинчен манаса каятӑн. Этемлӗх яланах тискер чӗрчунсене «паллӑ вырӑн» тума юратать, анчах Бвиндире ҫыхӑну тепӗр майлӑ. Гориллӑсем пире хӑйсен пурнӑҫӗн хӗрринче кӗскен пулма ирӗк пачӗҫ. Вӗсем ҫулҫӑсем ҫиеҫҫӗ, ыйхӑпа турткалаҫҫӗ, пӗр-пӗрне ҫывхарса тӑраҫҫӗ — пирӗн тӗлӗнни кирлӗ те мар. Тухса кайнӑ чухне эпӗ каялла пӑхса илтӗм — кӗмӗл ҫурӑм ҫаврӑнса тӑнӑ, куҫакан хура чул пекех, майӗпен вӑрман тарӑннелле кӗрсе кайрӗ.

Кампала патне таврӑннӑ ҫулпа, эпӗ футболпа гориллӑсем хушшинче мӗнле ҫыхӑну пурри ҫинчен шухӑшласа пытӑм. Пӗри хӗрлӗ тӑпра урам кӗтесӗнче, тепри ҫӳллӗ тури ҫумӑр вӑрманӗнче; пӗри шав, чупу тата кӑшкӑру, тепри шӑплӑх, дистанци тата хисеплени. Анчах иккӗшӗ те пӗр япалана каласа параҫҫӗ: Уганда пурнӑҫ вӑйне мӗнле упранине. Футбол — шанчӑк чӗлхи, ачасем унпа «эпӗ татах чупма пултаратӑп» теҫҫӗ. Экологи — вӑхӑт чӗлхи, Бвинди унпа «сан майӗпенленмелле» тет.

Юлашки каҫ эпӗ каллех Кампала каҫхи пасарне кайрӑм. Гриль лавкки патӗнчи кӑмрӑк хытӑ ҫунать, радиора футбол комментарийӗ илтӗнет, темиҫе арҫын пӗчӗк экран тавралла пуҫтарӑнса судья йышӑнӑвӗ ҫинчен тавлашаҫҫӗ. Аякра ачасем каллех пӳске тапма тытӑнчӗҫ, пӳске мӗлкене кусса каять те, каллех ҫутӑ айне тапса тухать. Эпӗ Джинджа шӑплӑнах ҫула тухнӑ Нила, Мерчисон шарлакӗн шыв сасси кӑкӑр ҫине пусарӑннине, Бвинди ҫумӑр вӑрманӗнче кӗмӗл ҫурӑм ҫулҫӑ чӑмланине аса илтӗм.

Ҫакӑ ман асра юлнӑ Уганда ҫӳревӗ: вӑл пӗр тӗслӗ Африка шухӑшӗ мар, сафари, шарлак е гориллӑсем кӑна та мар. Вӑл урам стадионӗнчен ҫумӑр вӑрманӗн варрине ҫитекен ҫул. Малтан эсӗ Кампалара ачасем шанчӑк кӑшкӑрнине илтетӗн, унтан Нил хӗрринче шыв мӗнле ҫула тухнине куратӑн, юлашкинчен Бвиндире сасса чакарма вӗренетӗн. Тухса кайнӑ чухне, хӗрлӗ тӑпра атӑ тӗпне ҫыпӑҫса юлнӑ, ҫумӑр вӑрманӗн утӑ сассисем хӑлхара янӑрать-ха, ҫав тапса пӗтернӗ кивӗ пӳске вара каҫхи пасар ҫути айӗнче кускаласа тӑракан пекех туйӑнать.