Uqanda səyahəti: Nil çayının mənbəyində, futbolun və tropik meşənin əks-sədasını eşitmək

Uqanda səyahətinin ilk səsi şəlalə deyildi, tropik meşə də deyildi — Kampalanın gecəsində qapıdan yayınan bir topun səsi idi. Top qırmızı torpaq yolun kənarından sıçrayıb bir boda-boda motosikletinin arxa təkərinin yanından sıyrıldı, qızardılmış banan köşkünün qarşısına yuvarlandı. Satıcı hirslənmədi, irəli əyilib çarığı ilə yavaşca topu uşağın ayağının dibinə qaytardı. Yan tərəfdən kimsə "Onyango" deyə qışqırdı, bir neçə yeniyetmə gülüşərək dağıldı və dərhal yenidən topun dalınca düşdü. O anda anladım ki, Uqandada futbol sadəcə oyun deyil — o, daha çox küçə ümumi dili kimidir: meydança olmasa da başlaya bilər, buts olmasa da qaça bilər.

Kampala təpələrin üzərində tikilib, şəhərin enişli-yoxuşlu relyefi yarımçıq çəkilmiş taktiki sxemə bənzəyir. Gündüz taksilər, mikroavtobuslar, motosikletlər və piyadalar eyni dar yolda yarışır; gecə bazar sürəti yavaş-yavaş geri alır. Ovino bazarı ətrafındakı gecə bazarı lampaları aşağı asılmışdı, barbekü tüstüsü, kömür ətri, qızardılmış manyokun istisi və təzəcə yağmış yağışın torpaq qoxusu bir-birinə qarışmışdı. Uqanda milli formasını geyinmiş bir oğlan plastik torbadan top düzəldib köşklər arasında top sürürdü. Hər dəfə top qaldıranda ətrafdan səslər gəlirdi. Bu ölkənin ümidi həmişə şüarlarda yazılmır — çox vaxt, o, köhnəlmiş bir topun içərisindədir.

Ertəsi gün Cincaya doğru yola düşəndə Viktoriya gölünün suyu pəncərədən işıldayırdı. Uqanda çox vaxt Nil çayının mənbə ölkəsi adlandırılır — Cincanın çay kənarında dayananda bu cümlə birdən coğrafiya dərsliyindən çıxdı. Su Viktoriya gölündən axır, əvvəlcə sakitcə Viktoriya Nilinə çevrilir, sonra şimala doğru — çölləri, kanyonları və sərhədləri keçərək, nəhayət bir qitənin taleyini dəyişən böyük bir çaya çevrilir. Ekvator xətti də bu ölkənin bədənini yavaşca keçir — sanki görünməyən bir mərkəz xətti: cənub yarımkürəsi ilə şimal yarımkürəsi burda əl sıxır, gölün suyu, çayın suyu, qırmızı torpaq və insan səsləri birlikdə irəliləyir.

Çay kənarında kiçik bir oyun gördüm. Qapı dirəkləri iki daş idi, meydançanın yarısı ot, yarısı palçıq. Kimisi Arsenal, kimisi Mançester Yunayted, kimisi də solmuş Uqanda Turnaları (Uganda Cranes) forması geyinmişdi. Arıq, uzun boylu bir qapıçı yerə enib atıldı, ovcuna qırmızı torpaq yapışdı, amma qalxanda çox parlaq gülümsədi. Futbol burada reallıqdan qaçış deyil — reallığı müvəqqəti olaraq başqa bir ehtimala çevirməkdir. Sıxılmış bir məhəllədə yaşaya bilərsən, layiqli məşq meydançası olmaya da bilər, amma nə qədər ki, top ayağının yanındadır, gələcək hələ də təsəvvür edilə bilər.

Merçison şəlaləsi bu sakit təsəvvürü birdən kəsdi. Maşın Şəlalənin Zirvəsinə çatanda suyun səsi meşənin arxasından qabaqcadan gəlib basdı. Həqiqətən hasarın yanında dayananda bildim ki, bu, "gurultu" sözü ilə ifadə edilə biləcək bir səs deyil. Bütün Nil çayı dar qaya aralığına sıxışdırılıb, yüksəklikdən aşağı çırpılır, su dumanı üzünə gəlir — sanki kimsə ağ nağara səthini qulağının dibində vurur. Bələdçi dedi ki, çay burada qəzəbli olur, çünki daralmağa məcbur qalıb. Amma mən o çırpınan suya baxanda əksinə, onun uqandalıların digər üzü olduğunu düşündüm: sıxışdırılıb, amma irəli getmək gücünü itirməyib.

Daha cənub-qərbə doğru yol dağlıq əraziyə girməyə başladı. Uqanda dünyadakı dağ gorillalarının təxminən yarısının evidir, Bvindi Keçilməz Meşəsi (Bwindi Impenetrable Forest) isə bu adı şişirtmə kimi daşımır. O, asanlıqla "daxil ola" biləcəyin bir meşə deyil, daha çox nəmli, ağır, nəfəs alan yaşıl bir divara bənzəyir. Səhər saat yeddidə meşə gözətçisi toplaşma nöqtəsində qaydaları izah etdi: bir qrup səkkiz nəfər, gorillaları tapdıqdan sonra yalnız bir saat qala bilərsən, flaş işıq işlətə bilməzsən, təlimatlara riayət etməlisən. Hər cümlə çox adi idi, amma yağış damcıları papağın kənarına düşəndə hamı sakitləşdi — sanki daha qədim bir ritua daxil olurdu.

Bvindidəki ayaq səsləri çox fərqlidir. Bu, ayaqqabının yola vurduğu səs deyil — palçığın çəkməni əmən səsi, sarmaşığın şalvarı sıyıran səsi, palanın budaqları yardığı səs, uzaqdakı quş səsinin birdən kəsildiyi səsdir. Banan bağını keçdik, daha qaranlıq ağac kölgələrinə daxil olduq. Tropik meşə turistlər üçün hamar cığırlar hazırlamayıb, yamaclar sürüşkəndir, ağac kökləri büdrədən əllər kimidir. Yoldaşlar əvvəlcə söhbət edirdi, sonra yalnız təngənəfəs qaldı. Meşə gözətçisi ara-sıra dayanıb telsizdən izləyicinin yerini dinləyir, sonra əlini qaldırıb bizi izləməyimizi işarə edirdi.

Təxminən üç saat sonra qabaqdakı meşə gözətçisi birdən çöməldi. Hava sanki basıldı. Bir neçə metr uzaqda bir gümüşbel gorilla kolluqların arasında oturmuşdu, qara tüklərinə yağış damcıları yapışmışdı, belindəki gümüş rəng bölgə kölgədə parıldayırdı. O, performans göstərmirdi, bizi qarşılamağa da gəlməmişdi — sadəcə yavaşca bir budaq qoparıb ağzına qoyub çeynədi. Yanındakı balaca gorilla yuvarlanır, yarpaqları dartışdırırdı — Kampala gecə bazarında top qapan uşaqlar kimi. Amma gümüşbelin baxışı bir qalxanda bütün meşə yenidən dərhal sakitləşdi.

O bir saat bir saat kimi keçmədi. Kameranı unudursan, palçığı unudursan, buraya gəlmək üçün nə qədər enerji sərf etdiyini unudursan. İnsanlar çox vaxt vəhşi heyvanları "mənzərə"yə çevirməyi xoşlayır, amma Bvindidə münasibət tərsinə çevrilir: qısa bir müddətlik onların həyatının kənarında dayanmağımıza icazə verən gorillalardır. Onlar yarpaq yeyir, mürgüləyir, bir-birinə yaxınlaşır — bizim heyrətimizə qətiyyən ehtiyacları yoxdur. Ayrılanda geri boylandım, o gümüşbel artıq arxasını çevirmişdi — hərəkət edən qara qaya parçası kimi, yavaşca meşənin daha dərininə qayıdırdı.

Kampalaya qayıdarkən yolda futbol ilə gorillanın nə əlaqəsi olduğunu düşünürdüm. Biri qırmızı torpaq küçə başında, digəri yüksək dağın tropik meşəsində; biri səs-küyə, qaçışa və qışqırığa aiddir, digəri sükuta, məsafəyə və heyrətə. Amma hər ikisi eyni şeyi deyir: Uqanda həyat gücünü necə saxlayır. Futbol ümidin dilidir — uşaqlar onunla "mən hələ qaça bilərəm" deyir; ekologiya zamanın dilidir — Bvindi onunla "sən yavaşımalısan" deyir.

Son gecə yenidən Kampala gecə bazarına getdim. Barbekü köşkünün qarşısındakı kömür ocağı güclü yanırdı, radiodan futbol şərhi gəlirdi, bir neçə kişi kiçik ekranın ətrafına yığışıb penalti mübahisəsi edirdi. Uzaqda uşaqlar top qovmağa davam edirdi, top kölgəyə yuvarlanır, bir təpiklə yenidən işığın altına qaytarılırdı. Cincada sakitcə başlayan Nil çayını, Merçison şəlaləsinin suyun səsini sinəmə qədər gətirdiyini, Bvindi tropik meşəsindəki o gümüşbelin başını aşağı salıb yarpaq çeynədiyini xatırladım.

Budur mənim yadda saxladığım Uqanda səyahəti: bu, tək bir Afrika təsəvvürü deyil, sadəcə safari, şəlalə ya da gorilla deyil. Bu, küçə meydançasından tropik meşənin dərinliyinə aparan bir yoldur. Əvvəlcə Kampalada uşaqların ümidi necə səsləndirdiyini eşidirsən, sonra Nil çayının kənarında suyun necə yola başladığını görürsən, ən sonda Bvindidə səsini aşağı salmağı öyrənirsən. Ayrılanda qırmızı torpaq hələ ayaqqabının altındadır, tropik meşənin ayaq səsləri hələ qulağındadır, o köhnəlmiş top isə gecə bazarının işığı altında hələ də yuvarlanır.