U Dalela Bolo Ya Côte d'Ivoire: U Bva Abidjan U Ya Grand-Bassam, U Gidimisa Bolo I Dulahisaho Shango

Musi ndi tshi swika Abidjan, muya wa nnḓa ha tshikhafukho wo vha u tshi nga wo tou dzhena lwanzheni, u na muṱa, u tshi penya, u na munukho wa musi wa khovhe yo vhadiwaho. Thekisi ya livha ḓoroboni, mutshini a vhea redio kha tshitsi tsha mitambo, mubiki a tshi khou vhala madzina a vhatambi nga Tshifura nga luvhilo. Musi a tshi pfa Drogba, ha ngo sedza murahu, o tou rwa tshiga tsha tshidzimba nga munwe: "Hengefha muṅwe na muṅwe u a mu ḓivha."

U ita bolo + lwendo Côte d'Ivoire, zwi konḓa u khethekanya zwithu zwiṅwe na zwiṅwe. U ya u vhona ḓorobo, ḓorobo i ḓo vhea balaḡa phanḓa hau; u ya u thetshelesa nganea, nganea nga murahu i ḓo humela kha gu ḽa orange.

Plateaux ya Abidjan i tshi nga tshikhungo tsha masheleni tshi tshi khou ṱavhanyela u ḓisumbedza. Dzindzhi dza nṱha, dzibanga, luvhondo lwa galasi, nḓila dzo livhaho, milayini mitswu ya Cathedral ya St. Paul i tshi vhonala selithaneni ha lagoon, i tshi nga seile ḽo kokomedzwaho nga muya. Matsheloni u ima selithaneni ha boroho u sedza tshifanyiso tsha ḽiṱaḓulu, u ḓo hangwa uri hezwi ndi West Africa. Vhathu vho ambara suthu vha tshi bva dzifisini, dzimidhudumbu dzi tshi khou dzhenelela kha vhuendi, zwitali zwa kule zwi tshi khou thoma u penya.

Fhedzi ḓuvha ḽa tevhelaho u dzhena Adjame, Abidjan ya shanduka tshifhaṱuwo. Hengefha a hu na ndunzhedzo ya Plateaux, hu na zwitendi, tshipombi, masila, magu a kale, zwiṱungo na mupfumukuvhali wa vhathu u sa fheli. Tsini na tshiṱitshini tsha mabasi a malapfu, vharengisi vha magu vha sendeka Chelsea, Marseille, tshipiḓa tsha lushaka tsha Côte d'Ivoire kha thambo nthihi. Gu ḽa kale ḽa khethe ya 11 ya orange ḽo vha ḽi tshi khou fhufha nga muya, ḽi tshi nga ḽi tshe kha u gidima. Mutshini a ri: "Drogba a si mutambi fhedzi. O ri tenda uri heḽi shango ḽi nga ima u thetshelesa ipfi ḽithihi."

O vha a tshi khou amba nga 2005, yeneyo nganea ya vhukuma yo no dzhena kha ḓivhazwakale ya bolo. Musi Côte d'Ivoire ya dzhena World Cup lwa u thoma, Drogba na tshipiḓa tshawe vha wisa magona kha tshikafu tsha u ambara, vha humbela masia o rwaho u fhumudza musi khamera i tshi khou vha dzhia. A zwo ngo vha tshivhaswa, a si nganea yo lugiselwaho nga murahu ha zwiwo, ndi ngomu ha murunzi wa nndwa ya vhathu, tshigwada tsha vhaswa vha ḓivheaho vhukuma tsha lushaka, tsha shumisa bolo u huwelela kha vhoṱhe. Nga murahu u ima ha nndwa, nyolo, nyendo dza mulalo zwi nga si fhele nga mutambo muthihi, fhedzi yeneyo sekonde ya ita uri Côte d'Ivoire i vhe na mupfumukuvhali wa vhoṱhe. Bolo ya ita uri vhathu vha vhe kha sia ḽithihi lwa tshifhinganyana, hezwi zwo vha zwo no lingana.

Musi ndi tshi bva Adjame, ndo ya Treichville kha dziṅwe maquis. Ṱafula ya mapulannga yo vha yo fariwa nga pulasitiki, attiéké i tshi nga sinou yo hweswaho kha ndishi, selithaneni hu na khovhe yo vhadiwaho, anyanisi, phepha na tamatisi. Thelevishini yo sendekiswa khonani, mupfumukuvhali wayo wo vha muhulu u fhira muzika. Vhathu vha ṱafula ya tsini vho vha vha tshi khou haseledza mutengo, musi sibidzavhoni i tshi sumbedza tshipiḓa tsha lushaka, vhoṱhe vha ima hafhu ha sekonde. Muhadze a wo ngo fhela, wo shanduka u vha muhadze wa lushaka. Ṱafula ya u ḽa ya Côte d'Ivoire i nga vha na mbilaelo, fhedzi musi bolo yo swika, mbilaelo i ḓo vha luambo lwa vhoṱhe.

Nḓila ya u ya Grand-Bassam a i lapfi, goloi i bva kha vhuendi ha Abidjan, muya wa lwanzhe u thoma u fhungudza munukho wa phethoro. Grand-Bassam yo vha i hoganpantsi ya tshifhinga tsha u dzula, ṋamusi zwifhaṱo zwa kale zwi a balela, bada yo fhumudza, lwanzhe lwo vula. Mavhumba a bva Gulf of Guinea, muvhala a si wa buluu ya khadi ya poswo tshifhinga tshoṱhe, fhedzi u na maanḓa a u sa luga. Selithaneni vhana vha tshi khou raha bolo vho ganzelela, zwigoli zwo vha zwi zwituni. Vhahulwane vho dzula fhasi ha mathakheni a mapulannga vha tshi khou nwa biri, musi wa khovhe na khoho yo vhadiwaho u tshi khou fhufha nga muya wa lwanzhe.

Lwanzhe lwa hafha lu humbudza muthu, lwendo a si u vhala fhethu ha u dalela. Nga 2016, Grand-Bassam na hone yo farwa nga u thaselwa na vhuṱungu. Fhedzi musi u tshi dzula lwanzheni, u vhona vhana vha tshi gidimisa bolo, u vhona vharengisi vha tshi vhula khokhonati, u vhona vhafumi na vhadzulapo kha murunzi muthihi vha tshi khou dzumbama ḓuvha, u ḓo pfesesa uri maanḓa a u vuwa ha Côte d'Ivoire a si mushumo wa u kombetshedza. A si u hangwa tsho fhiraho, ndi u bvela phanḓa na u tshila selithaneni ha tsho fhiraho.

Musi ndi tshi tuwa lwanzheni, goloi ya livha Yamoussoukro. Kha masia a vhuvhili ha bada ho vha hu na zwitaru zwa palm, miri ya rubber na cocoa dzi tshi khou omiselwa selithaneni ha nḓila. Côte d'Ivoire ndi ḽiṅwe ḽa mashango mahulu a cocoa shangoni, fhedzi lwendoni tsha ndeme a si tshiga tsha "tsha u thoma shangoni", ndi munukho wa dzenedzo nḓuhu dza muvhala wa vhuṱa dzo vheaho kha pulasitiki: u vhila, muṱa, lupfalaho lwa ḓuvha.

Basilica of Our Lady of Peace ya Yamoussoukro i tshi vhonala kule, a i tendei. I anzela u vhambedzwa na St. Peter's Basilica ya Vatican, khubvu khulwane, dzikholomo na tshikwara tshihulu tsho vheaho kha mavu a vhukati ha Afrika. U dzhena, tshikhondwa tshi a hwihwisa kha marala. Galasi ya mivhala ya sia tshedza fhasi, vhafumi vho vha vha si vhanzhi, ho fhumudza zwauri u pfa tshisikimo tsha muya na tshilidzo tsha zwiṱaka kule. Hefha fhethu hu a ṱalukanya, nahone hu a humbulwa: shango ḽiswa ḽi tshi khou sumbedza nḓala yalo nga tshifhaṱo tshihulwane, nnḓa ha tshifhaṱo, lutendo lwa vhukuma lu nga vha lu tshi khou elela vhukati ha makete, tshifhaṱo tsha vhurereli, dzimosque, dzibalaḡa na ṱafula ya u ḽa ya hayani.

Musi ndo humela Abidjan, nganea ya Haller ya dovha ya ambiwa. Nga 2022, a tshi khou thoma u tambela Dortmund o wana uri u na khensa ya maṱende. U vhaiswa, chemotherapy, u vuwa, hezwi zwo vha zwi tshi no vha nganea yo lemelwaho. Hafhu kha Africa Cup of Nations ya 2023 yo lengedzwaho u swika mathomoni a 2024, a rahela Côte d'Ivoire, a raha tshigoli tsha u wina kha fainalo u fhira Nigeria. Côte d'Ivoire ya wina, i tshi nga filimu i songo ṅwalwaho nga muthu.

Vhusiku haḽo nda dovha nda fhira Plateaux. Dzindzhi dza nṱha dzo vha dzi tshi penya, selithaneni ha lagoon ho vha hu na vhana vha tshi khou raha bolo yo xedzaho. Kule mbilaelo ya Adjame yo vha i tshi sa tsha pfiwa, fhedzi ndo ḓivha uri i kha ḓi vha hone, mavhumba a Grand-Bassam na one a kha ḓi vha hone, khubvu ya Yamoussoukro na yone i kha ḓi penya nga vhusiku. Lwendo lwa bolo lwa Côte d'Ivoire a si nḓila ya u gidimisa tṱalaṱala, ndi nḓila ya u pfesesa shango: Drogba a ita uri vhathu vha humbule uri bolo i nga humbela nndwa u ima, Haller a sumbedza uri nga murahu ha u lwala hu tshe na lushaka, vhana vha badani na nḓilani vha ku humbudza, nganea dzoṱhe dza thoma nga muthu muthihi, milenzhe mivhili, bolo nthihi.

Arali ni ṱoḓa u vhona lwanzhe fhedzi, Côte d'Ivoire i na lwanzhe; arali ni ṱoḓa u vhona ḓorobo fhedzi, Abidjan i swaya. Fhedzi tshiitisi tsha vhukuma tsha u ḓa, ndi uri hafha ni ḓo wana, bolo a i tsha vha mutambo. I nga vha gu ḽa kale kha makete, zwigoli zwa zwituni lwanzheni, mufhufhi wa luṱingo lwa mulindi wa cathedral khulwane, na thendelano yo dulahothe ine shango ḽa swikelea kha vhutshilo vhu re na mbilaelo.