Luendu lua Côte d'Ivoire: Kufuma ku Abidjan kushala ku Grand-Bassam, kusengela bolo idi yenza ditunga dilele

Luendu lua football lua Côte d'Ivoire: Kufuma ku Abidjan kushala ku Grand-Bassam, kukonka bolo idi yenza ditunga dilele

Pa nafika ku Abidjan, kapu ka pambelu pa aéroport kavua bu kamanishibue ne mbû, ne tshisunsu, ne mwinda, ni kununka kua tshisùkù tshia mushipa. Taxi yaya ku cimenga, mufundi wakashala radio ku station ya sport, muena kubopola wakafunda mashina a bapele ne lusenduki. Pa mumvua Drogba, kena wakapita nansha, anu wakabula ku mutuangilu ne tshianza: 'Koku, muntu yonso udi mumanye.'

Mu Côte d'Ivoire, kuenza football + luendu, kampanda kukabanya bintu bibidi. Udi uya kumona cimenga, cimenga tshidi tshikupesha tshibambalu ku mesu; udi uya kuteleja diambu, ku nshikilu, diambu didi dibwela ku kivuala kia orange.

Plateaux ya Abidjan idi bu muntu udi utangila kuleja nanku yeye udi ne makuta. Nzubu mitule, banki, fenetre, njila ya butokeji, minkolola ya Cathédrale Saint-Paul itoke pabuipi ne lagune, bu voile isendue kudi lueleketa. Ku diba diakela, kuimana ku pont kumona cimenga, udi wakubwela kuvuija nanku udi mu Afrique ya Mwinshi. Ku ndumbu ya njila, bantu ba bivuala bia mudimu bafuma mu biro, bamoto bapita mu njila, mwinda wa kule utandika kuela.

Kadi dituku dilonda, bu muntu mupite mu Adjame, Abidjan ushintuluka bu muntu mukuabo. Koku kena ne butokeji bua Plateaux, anu miji ya tshitudilu, bipupe, mitelu, bivuala bia kala, épices, ni dîyì dia bantu. Pabuipi ne station ya malongesha, muntu udi usumbisha bivuala usoneke Chelsea, Marseille, équipe nationale ya Côte d'Ivoire ku mukweshi umue. Kivuala kia kala kia numéro 11, kia orange, kibombue kudi lueleketa, bu kikadika kinya. Mfumu wa butike nanku: 'Drogba kena anu muena football. Yeye wakatulekela nanku ditunga edi didi mua kuimana bua kuteleja diambu.'

Wakamba diambu dia 2005, didi mupue kufika mu mvita ya football. Côte d'Ivoire kafika mu Coupe du Monde kumpala, Drogba ni balunda mu nzubu ya bapele, kumpala kua caméra, bakakola makata, bakalomba bana ba mvita bua kuleka kubopola. Kena publicité, kena conte ya kushipa, kadi mu tshikondo tshia mvita ya mu tshisamba, bana ba nsongwalume ba mu ditunga badi ne dîyì dia bungi, bakabopola kudi bantu bonso ne football. Kunyima, kuleka kubopola, mafunda, ditalala, tshia bine, kena tshia anu match imue tshiakulonga, kadi ku kashidi ako, Côte d'Ivoire wakavua ne dîyì dia pankatshi. Football yakalekela bantu kuimana ku ndambu imue bua tshikondo, tshidi tshiakavua tshidi tshikole kufika.

Kufuma ku Adjame, nadi naya ku maquis wa Treichville. Meza ya muti itandikibue ne tshipapilanu, attiéké uvua bu neige ya bikesekese mu tshiseba, pabuipi, mushipa wa kusumba, oignon, pilipili, tomate. Télévision yavua isonekue ku ndambu, dîyì divua dikole kupita miziki. Bantu ba pabuipi, kumpala, bavua bafunda diambu dia ntalu, écran paleje bifwanim bia équipe nationale, bionso bakashala hafu ya kashidi. Mafunda kena mupue, anu asanguke bu mafunda a diambu dia équipe. Meza ya bana ba Côte d'Ivoire idi mua kuikala ne tshibingu, kadi bolo bukengela, tshibingu tshidi tshishintuluka bu ndimi ya bantu bonso.

Njila ya Grand-Bassam kena ya kule, kamotoka kafuma mu tshisakane tshia Abidjan, lueleketa lua mbuu lusenda kununka kua essence kua cimenga. Grand-Bassam kuvua cimenga kia bakalenge mu tshikondo tshia colonie, lelu, nzubu ya kala ipasukana, njila mulele, kadi mbuu idi ipasukane. Mashi afuma mu golfe de Guinée, mabala kena anu bu mu bifwanim, kadi adi ne bukole. Ku ndambu ya mbuu, bana batamba football ne makasa matoke, but bu bivuala bibidi. Bakulumpe bashama panshi pa tshisunsu, banwa bière, tshisùkù tshia nsunsa ni mushipa tshidi tshienda ne lueleketa.

Mbuu ya koku idi ileja nanku luendu kena lua kulela anu bifuko. Mu 2016, Grand-Bassam nende wakamona tshisama. Kadi ushama ku ndambu ya mbuu, kumona bana bakonka bolo, kumona banamudimu badi bapasula mbushi ya kokoti, kumona banayi ni bana ba mu tshifuko mu tshisunsu tshimue, udi wumvua nanku bukomo bua kubwela kua Côte d'Ivoire kena tshia kubopola. Kena lua kuvuija tshidi tshipite, kadi mu kuvuija tshidi tshipite, kuya ku kumpala ne muoyo.

Kufuma ku ndambu ya mbuu, kamotoka kaya ku Yamoussoukro. Ku makunza a njila, mudi palme, muti wa caoutchouc, ni cacao ibikibue ku ndumbu ya njila. Côte d'Ivoire ndi ditunga dinene dia cacao mu buloba, kadi mu luendu, tshidi tshidi tshikuvuija kena 'wa kumpala mu buloba', kadi kununka kua cacao mu tshipapilanu: tshia kuvunda, tshia mayi, tshia sucre wa dituku.

Basilique Notre-Dame de la Paix ku Yamoussoukro, pa imueneka kule, kena tshia bine. Ibikilue kusangishibue ne Basilique Saint-Pierre ya Vatican, dikunza dinene, bikunji, ni tshibambalu tshipasukane, bu biasendue mu Afrique. Bupite munda, makasa akela mu mabue a marbre. Fenetre ya mabala ishala mwinda panshi, banayi kena bavule, ditalala dia kumvua air conditionné ni dîyì dia nyunyi kule. Tshifuko etshi tshidi tshisangisha, tshidi tshikuvuija: ditunga dia bana ba nsongwalume didi dileja bukole buende ne nzubu ya bungi, kadi pambelu pa nzubu, lusambilo lua bine ludi luenda mu tshitudilu, mu nzubu ya Nzambi, mu mosquée, mu tshibambalu tshia football, ni ku meza ya diku.

Pakubwela ku Abidjan, dîyì dia Haller diakabwela kabidi. Mu 2022, pavua munyengela kufika ku Borussia Dortmund, bakamusengela cancer ya testicule. Opération, chimio, kubwela — tshidi tshiakavua tshidi tshikole kufika. Kunyima, mu CAN 2023 yabajikibue mu 2024, wakasenda but kudi Côte d'Ivoire, mu finale, wakasenda but wa kushinda Nigeria. Côte d'Ivoire, muena nzubu, wakashinda, bu filmu ikena muntu mua kulemba kumpala.

Butuku abu, nadi napita kabidi ku Plateaux. Nzubu mitule yavua ne mwinda, pabuipi ne lagune, bana bavua batamba bolo yamadibue. Kule, tshibingu tshia Adjame kavua tshiumvua, kadi nji mumanye nanku tshikadika, mashi a Grand-Bassam nanku akadika, dikunza dia Yamoussoukro nanku dimueneka mu tshikuku. Luendu lua football lua Côte d'Ivoire kena tshia kukonka bapele ba ditumi, kadi njila ya kumvua ditunga: Drogba wakalekela bantu kuvuija nanku football idi mua kulomba kuleka mvita, Haller wakalekela bantu kumona nanku panyima pa tshisama, mukadi ne tshia kushinda, bana ba mu njila bakuleja nanku bikeba bionso biakatuka kudi muntu, makasa abidi, bolo imue.

Udi musue anu kumona mbuu, Côte d'Ivoire idi ne mbuu; udi musue anu kumona cimenga, Abidjan nende idi ne muoyo. Kadi tshisambu tshia bualu bua kuya ndi nanku: koku, udi wumvua nanku football kena anu match. Idi mua kuikala kivuala kia kala mu tshitudilu, but bua bivuala bibidi ku mbuu, bifwanim bia téléphone ya muntu udi ulama Cathédrale, ni ditalala dia muoyo wa tshibingu didi ditunga dipeta kashidi.