Senegal Seyahati: Bir Top Bir Ülkeyi Nasıl Birbirine Diker

Senegal seyahatinin ilk sesi, dalgalar ya da havalimanı anonsu değil, topun duvara çarpışının boğuk sesiydi. Araba Blaise Diagne Havalimanı'ndan Dakar'a doğru ilerlerken, yolun iki yanında baobab ağaçları ve rüzgarla beyazlaşmış reklam panoları vardı; şehre girince deniz rüzgarı bir anda tuzlandı, trafik de bir anda sınırsızlaştı. Taksiler, at arabaları, motosikletler, tezgahlar ve yayalar — hakemi olmayan bir maç gibi, herkes yer kapıyor ama nadiren gerçekten çarpışıyordu. Akşamüstü Yoff Plajı'nda, çocuklar iki terliği kale yapmış, ıslak kumda hava kararana kadar top oynuyordu. Çim yok, forma yok; sadece eski bir top ve sesleri kısılana kadar bağıran bir grup çocuk. O an anladım ki, futbol + seyahat denen şey Senegal'de 'bir maç izleyip arada seyahat etmek' değil, bir topla bir ülkeye girmektir.

Dakar'ın sokak futbolu hızlıdır, bu şehrin nefesi gibidir. Top kahve satan seyyar arabanın önünden yuvarlanır, balık ağı tamir eden yaşlı adamın ayağının dibinden geçer, yolun ortasına yuvarlandığında şoför kısa bir korna çalar, çocuk topu çengeller, maç devam eder. Kimi Mané'nin 10 numarasını giyer, kimi Koulibaly'nin yeşil milli formasını, kimi sadece çıplak ayaktır. En çok kimi sevdiklerini sorsanız, cevap neredeyse tahmin gerektirmez: Mané. Bu isim Dakar'da magazin dedikodusu değil, ortak bir şifre gibidir. Forma satan bir tezgahtar, Mané'nin güneydeki Bambali'den geldiğini, sonra Dakar'daki Génération Foot'a, ardından Fransa, Avusturya, Southampton, Liverpool'a gittiğini, 'ama evini unutmadığını' söyledi. Bunu söylerken formayı dümdüz açtı, sanki bir bayrak gösteriyordu.

Ertesi gün Gorée Adası'na gidince, futbolun sesi bir anda alındı. Dakar Limanı'ndan feribotla sadece yirmi dakika, ama şehir gürültüsü deniz suyuyla kesilmiş gibiydi. Adadaki evler pembe-turuncu, sarı-beyazdı, begonviller duvarlardan sarkıyordu — neredeyse rahatsız edecek kadar güzeldi. Sonra Maison des Esclaves'e, o alçak, nemli, dar taş odalara girince, bu rahatsızlığın nereden geldiğini anladınız. 'Dönüşü Olmayan Kapı' Atlas Okyanusu'na bakıyor, kapının dışında sadece göz alacak kadar parlak bir deniz var. Hiçbir sömürge tarihi, güzel renklere boyandı diye hafiflemez. Orada dururken, Dakar Plajı'nda çocukların top kovalayan ayak seslerini hatırladım: Bir ülke, götürülmekten, adlandırılmaktan, elinden alınmaktan oluşan bir tarihten nasıl yeniden 'biz kimiz' diyebilir?

Senegal'in verdiği cevap çoğu zaman bir konuşma değil, bir yemek, bir bardak çay, bir maçtır. Dakar'a döndükten sonra, küçük bir lokantada Thiéboudienne yedim; balık, domates, havuç, manyok ve pirinç büyük yuvarlak bir tabakta servis edilmişti. Yan masadaki adam kaşık kullanışımın acemice olduğunu görünce gülümseyerek elle yememi işaret etti; pirinçle balığı küçük toplar halinde sıkıştırmalıydım. Televizyonda Afrika Uluslar Kupası tekrarı dönüyordu, atak ceza sahasına yaklaştığında, dükkandaki herkes aynı anda başını kaldırdı. O saniyede, yabancılık, dil, sofra adabı — hiçbiri önemli değildi. Futbol bizi geçici olarak aynı odaya yazmıştı, sanki top yuvarlandığı sürece her zaman ortak bir yön bulunabilirmiş gibi.

Retba Gölü, güneşin altında fotoğraflardaki kadar mutlak değildir. Yerliler, göl renginin mevsime, tuzluluğa ve su seviyesine göre değiştiğini söyler; bazen belirgin pembedir, bazen sadece hafif bir gül grisi taşır. Ama onu gerçekten unutulmaz kılan renk değil, tuzdur. Tuz işçileri bel hizasındaki suda durur, kristalleri tekneye kürekler, tenleri tuza karşı kalın bir shea yağı tabakasıyla kaplıdır. Kıyıdaki tuz yığınları kar gibi beyazdır, rüzgar estiğinde dudaklar tuzlanır. Uzakta turistler suya girip yüzer, kahkahalar hafiftir; tuz işçileri eğilmeye devam eder, hareketleri bir sarkaç gibi sabittir. Burası size şunu hatırlatır: Seyahat fotoğrafları sadece bir saniyeyi alır, ama hayat yıllarca tekrar eder. Senegal'in güzelliği her zaman emekle, bekleyişle ve sabırla bağlıdır.

İşte bu yüzden Mané'nin hikayesi burada özel bir ağırlık kazanır. O, zengin akademilerden özenle paketlenmiş bir yetenek değil; Tambacounda'dan Casamance'a uzanan, ışıltıdan daha uzak, daha sessiz kırsal Senegal'den çıkmış bir çocuktur. Bambali'nin kırmızı toprağı, ailesinin karşı çıkışı, on beş yaşında Dakar'a hayalin peşinden gitmesi, Génération Foot'un seçmeleri, Liverpool'un Şampiyonlar Ligi geceleri — bu yol sadece ilham verici bir hikaye olarak yazılırsa çok hafif kalır. Asıl önemli olan, ünlendikten sonra parayı köyüne geri getirmesidir: Okul, hastane, internet, kamu tesisleri. The Guardian röportajında, neden hastane inşa etmek istediğini açıkladı: Çocukken babası hastalandığında köyde hastane yoktu, başka bir yere götürülmek zorunda kaldı ve sonunda geri dönemedi. Böylece futbol onun için artık sadece kişisel bir yükselme kanalı değil, bir memlekete dönüş yeteneğidir.

Bambali'ye gitmedim, ama Dakar sokaklarında onun gölgesini gördüm. Bir çocuk kum zeminde top sürüyordu, vücudu öne eğikti, hareketleri Mané'nin sol kanattan içeri kat edişine çok benziyordu; yanında daha küçük çocuklar etrafını sarmış, gözleri geleceğe bakar gibi parlıyordu. Tezgahtarlar, şoförler, lokantacılar milli takımdan bahsederken kullandıkları ifade 'onlar' değil, 'biz'di. 'Téranga Aslanları' lakabı çok isabetlidir: Téranga konukseverliktir, aynı zamanda topluluktur; aslan gururdur, aynı zamanda bir toprağı savunma duruşudur. Futbol Senegal'de hafta sonu eğlencesi değil, toplumsal bağdır, kimliktir, şehrin ve köyün birbirini karşılıklı tanıma biçimidir.

Dakar'dan ayrılmadan önceki son gece, yine deniz kenarına gittim. Hava kararmıştı, sahanın kenarında ışık yoktu, çocuklar hâlâ durmaya niyetli değildi. Top gölgelerin içinde yuvarlanıyor, ara sıra deniz rüzgarıyla sapıyor, ara sıra bir tekmeyle dalga çizgisine uçuyordu. Uzakta Atlas Okyanusu çok karanlıktı, Gorée Adası'ndaki o kapının dışındaki denizin aynısı gibi; arkada şehir çok parlaktı, Retba Gölü'ndeki tuz yığınlarının yansıttığı ışık gibi. Senegal seyahatinin en unutulmaz yanı, belirli bir yerin ne kadar güzel olduğu değil, yavaşça fark ettiğiniz şeydir: Bu ülke travmayı, emeği, konukseverliği ve hırsı bir topa tercüme ettirir. Mané'nin peşinden gittiğinizi sanırsınız, ama sonra fark edersiniz ki Mané sadece Senegal'in zaten bildiği şeyi daha yüksek sesle söylemiştir: Bir insanın tekmelediği top, sonunda herkesin ayağına geri dönmelidir.