🇸🇳 Senegal · Lions of Teranga
Luendu lua Sénégal: Bolo ibofu udi usonza ditunga pankatshi
Kufuma ku football ya njila ya Dakar, ditalala dia Gorée, kushala ku butokeji bua munu bua Lac Rose, kumvua Bantambwe ba Teranga
Dîyì dia kumpala dia luendu lua Sénégal kena dia mayi a mbuu, kena dia kuteleja kua aéroport, kadi dîyì dia bolo ikumana ku kibambu. Kamotoka kafuma ku aéroport ya Blaise Diagne kuya ku Dakar, ku makunza abidi a njila mudi miti ya baobab ni mabue a publicité akunzibue kudi lueleketa; bu muntu mupite mu cimenga, lueleketa lua mbuu ludia bukidi, njila itandika kena ne mfumu. Taxi, makalolo a bampunda, bamoto, banamudimu, bantu bapita, bu match ikena ne muena kusambisha, muntu yonso udi usengela tshiena tshiende, kadi kena bionso bikakumana. Ku diba diakela, ku Yoff, bana badi bakwate bivuala bibidi bu but, batambe mu museke kushala mu tshikuku. Kena matu, kena équipe, anu bolo ya kala ni bana bakola bua bungi. Ku kashidi ako, nadi namvua nanku, football + luendu mu Sénégal, kena 'kumona match, kuya luendu', kadi kufuma mu bolo kuya mu ditunga.
Football ya njila ya Dakar idi ya lusenduki, bu kupema kua cimenga. Bolo ipita ku tshipela tshia kafè, ipita ku makasa a bakulumpe badi balongolola makonde, ikafika pankatshi pa njila, mufundi wa kamotoka ubopola kashidi, muana ubweja bolo, match ibuya. Bantu bafuadile Mané 10, bakuabo bafuadile kivuala kia équipe nationale kia Koulibaly, bakuabo anu makasa matoke. Ubalomba nanyi udi munanga, diyi dikena bua kusangula: Mané. Dina edi mu Dakar kena malu a bapele ba ditumi, kadi bu tshimanyinu tshia bantu bonso. Mfumu wa butike wa bivuala wakangambila nanku Mané ufuma ku Bambali, ku sud, kunyima wakaya ku Génération Foot ya Dakar, ku France, ku Autriche, ku Southampton, ku Liverpool, 'kadi kena muvulaye nzubu.' Pa wakamba diambu edi, wakasenda kivuala biende kia bungi, bu udi uleja drapeau.

Dituku dilonda, kuya ku Île de Gorée, dîyì dia football diakasendue. Kufuma ku Dakar, bwato bua minutes makumi abidi, dîyì dia cimenga divua bu diatandikibue. Nzubu ya tshilumba idi ya orange, jaune, malua abofu akoka ku kibambu, butookeji buvua kushi mutshima. Kunyima, upita mu Maison des Esclaves, mu nzubu ya panshi, ikale mayi, ikese, tshianana udi wumvua tshidi tshisama tshifumina. Tshibuelu tshibikilua 'tshia kena mua kubwela' tshidi tshitala océan Atlantique, pambelu anu mbû idi imueneka. Kena mvita ya colonie idi mua kuya bu bulele kudi mabala a butookeji. Kuimana koku, nkavua napopela dîyì dia makasa a bana ba Dakar mu museke: ditunga nanku didi mua kufuma mu mvita ya kusendua, ya kupeshibue dishina, ya kukatulua, didi mua kukula kabidi nanku: 'Tudi banyi?'
Diyi dia Sénégal, bungi bua matuku, kena tshia mafunda, kadi tshia kudia, tshia kopi, tshia match. Kubwela ku Dakar, nadi nadia Thiéboudienne mu nzubu ya kudia, mushipa, tomate, carrotte, manioc, ni loso mu tshipelungu tshimue. Muluma wa pabuipi wakamona anyi ndi ne luseke ne tshiko, wakatweka, wakangisha tshianza bua kudia ne tshianza, kusenda loso ni mushipa bu bintu bikesekese. Mu télévision, bavua baleja bifwanim bia Coupe d'Afrique, attaque ifika pabuipi ne but, bantu bonso mu nzubu bakatala muulu. Ku kashidi ako, bantu ba pambelu, ndimi, malu a meza, kavua tshia diakalenga. Football yatukwate mu njibo imue, bu anu bolo yikadika yenda, tudi mua kusengela njila ya pankatshi.
Lac Rose, ku kapu ka dituku, kena bu mu bifwanim. Bantu ba mu tshifuko bakamba nanku mabala a dilolo adi ashintulukila ne tshikondo, munu, ni kule kua mayi, bungi bua matuku adi a rose, bungi bua matuku anu a majiba a rose. Kadi tshidi tshia kuvuija kena mabala, kadi munu. Bana ba munu badi bimane mu mayi, basende munu mu bwato, mu dikanda mudi butokeji bua mu muti. Ku ndambu, munu udi mutoke bu neige, lueleketa lupita, mu kanwa mudi munu. Kule, banayi badi mu mayi, batweka mu diulu; bana ba munu badi bakola kabidi, mudimu wabu udi bu montre. Koku kudi kukuleja nanku bifwanim bia luendu bidi bisenda anu kashidi, kadi muoyo udi ne bua kubwela mivita ivule. Butookeji bua Sénégal budi bukake kudi mudimu, kutelela, ni butokeji.

Tshianana, dîyì dia Mané, ku koku, didi ne bua diakalenga. Yeye kena wafumine mu école ya bamfume, kadi muana udi wafuma mu Sénégal wa mu ndambu ya musese, wa Tambacounda kushala ku Casamance. Ku koku, kule ne mwinda, kadi pabuipi ne football. Bidikila bia Bambali, kupeshibua kua diku, mivita kumi na itanu, kuya ku Dakar bua kusengela tshilota, tshia Génération Foot, ku Liverpool, butuku bua Champions League — njila eyi, bumvuajibue bu conte anu, kudi ya bule. Tshidi tshia diakalenga ndi nanku: panyima pa kuditungunuka, wakabueja makuta ku tshifuko tshiende: école, lupitalu, internet, bintu bia bantu. Mu mukanda wa The Guardian, walumbulwila tshidi wakasengele kuya ku lupitalu, bua nkumvue tatu wende wasama, mu tshifuko kavua lupitalu, bakamusenda ku tshifuko tshikuabo, ku nshikilu, kena wakabwela. Tshianana, football, kudi yeye, kena anu njila ya yeye-muine, kadi bukomo bua kubwela ku ditunga.
Nkavua nkaya ku Bambali, kadi mu Dakar, nji mumone tshisunsu tshiende. Ka muana mu museke, udi usende bolo, mubidi wende uvua wa kumpala, mukebo wende uvua bu Mané udi ubuela kufuma ku lumonso; bana bakuabo bakola makata, mesu abu a butokeji, bu badi bamona tshikondo tshia kumpala. Bana ba mudimu ba tshitudilu, bafundi ba taxi, bakalama ba nzubu ya kudia, bakula diambu dia équipe nationale, kena 'babo', kadi 'betu'. 'Bantambwe ba Teranga', dina edi didi dibofu: Teranga ndi kukwata benyi, ndi kusangana; ntambwe ndi lua kudisumbula, ndi kukalanga ditunga. Football mu Sénégal kena anu tshia wikendi, ndi tshidi tshisangisha bantu, ndi dîyì, ndi mushindu wa cimenga ni tshifuko kumonangana.
Butuku bua nshikilu, kumpala kua kuya, nadi kabidi ku mbuu. Diulu diakafika tshikuku, ku ndambu ya tshibambalu, kavua mwinda, bana kavua basue kuleka. Bolo yavua yenda mu tshikuku, bungi bua matuku yasendue kudi lueleketa lua mbuu, bungi bua matuku isendue mu mashi. Kule, océan Atlantique uvua wa tshikuku, bu mbû imue pambelu pa tshibuelu tshia Gorée; ku nyuma, cimenga tshivua ne mwinda, bu butokeji bua munu bua Lac Rose. Tshidi tshia diakalenga mu luendu lua Sénégal, kena anu kifuko kimue tshia butookeji, kadi udi wutandika kumona: ditunga edi didi dipesha tshisama, mudimu, kukwata benyi, ni tshilota kudi bolo bua kubishintulula. Udi wipopela nanku udi ukonka Mané, kunyima udi wumvua nanku Mané anu wakamba ne diulu dia bungi tshidi Sénégal divua dimanye kala: bolo yasendue kudi muntu, ku nshikilu, idi ibwela ku makasa a bantu.
Discover more countries
Travel stories from other countries
Cape Verde
Trace an archipelago through morna music.
Curacao
Where Caribbean sun meets Dutch gables.
Uzbekistan
Finding modern answers on the Silk Road.
Jordan
Tracing backward from Petra's light.
Haiti
Coming home through a footballer's eyes.
DR Congo
City to river to rainforest to lava.
Iraq
Babylon is still there. Why is no one going?
Qatar
A real receipt for 24 hours in Doha.
Netherlands
Canals, railways, and Oranje match nights.
Switzerland
Reading lakes and mountains by rail.
Morocco
Medinas, Atlantic wind, and Sahara dunes.
South Africa
From Table Mountain to Soweto and Kruger.
Japan
A bullet train arriving exactly on time.
Korea
KTX trains, palaces, and red match nights.
Ivory Coast
Lagoons, cocoa, and orange shirts.
Norway
Fjords, railways, and a north waiting for goals.
Uganda
The Nile, gorillas, and The Cranes.