Сенегал ҫӳревӗ: пӗр пӳске патшалӑха мӗнле пӗрле ҫӗлет

Сенегал ҫӳревӗн пӗрремӗш сасси — хум сасси мар, аэропорт дикторӗ те мар — пӳске стена ҫине лекнӗ чӑмӑртату. Машина Блез Дьянь аэропортӗнчен Дакар патне чупнӑ чух, ҫул икӗ енче баобабсем тата ҫилпе шуратнӑ реклама щичӗсем; хулана кӗрсен, тинӗс ҫилӗ сасартӑк тӑварланчӗ, транспор та сасартӑк чикӗсӗр пулса тӑчӗ. Такси, урапа, мотоцикл, сутуҫӑсем тата ҫуран ҫынсем — судья ҫук матч пекех, кашни хӑй вырӑнне ярса илет, анчах чӑнах та пӗр-пӗрне сӗртӗнмеҫҫӗ. Каҫхи Йофф пляжӗ ҫинче ачасем икӗ тапкана хапха вырӑнне лартса, йӗпе хӑйӑр ҫинче тӗттӗмленсе ларса выляҫҫӗ. Курӑк ҫук, форма ҫук, кивӗ пӳске тата сасӑ кайиччен кӑшкӑракан ачасем кӑна. Ҫав самантра эпӑ ӑнлантӑм: футбол + ҫӳрев тени Сенегалта «пӗр матч пӑхса ҫул ҫӳре» мар — пӗр пӳскерен патшалӑха кӗни.

Дакар урам футболӗ хӑвӑрт, ку хулан сывлӑшӗ пекех. Пӳске кофе сутакан пӗчӗк урапа иртсе, пулӑ ҫӗтекен ватӑ ҫын ури патӗнчен иртсе, ҫул варрине ҫитсен, шофер кӗскен сигнал парать — ача пӳскене чӗлӗклесе илет те, вӑйӑ малалла тӑсӑлать. Хӑшӗ Мане 10-мӗш номерне, хӑшӗ Кулибали симӗс наци футболкине тӑхӑннӑ, хӑшӗ ура пушатӑнах. Кама чи нумай юратассине ыйтсан, хуравне тавҫӑрса та тӑмалла мар: Мане. Ҫак ят Дакарта ҫӑлтӑр ӑшӑк-чикки мар — пӗрлехи пароль пекех. Пӗр футболка сутакан мана каларӗ: Мане кӑнтӑрти Бамбалирен килнӗ, кайран Дакарти Поколени футбол шкулне (Génération Foot) ҫитнӗ, унтан Францие, Австрие, Саутгемптона, Ливерпуле — ".анчах вӑл киле манман". Ҫакна каланӑ чухне вӑл футболкана тӳрлетсе сарчӗ — ялав кӑтартнӑ пекех.

Тепӗр кун Горе утравне — футбол сассине сасартӑк туртса илчӗҫ. Дакар портӗнчен паромпа ҫирӗм минут кӑна — хула шавне шыв татса илнӗ пекех. Утрав ҫурчӗсем кӗрен-сарӑ, сарӑ-шурӑ, бугенвиллей стена тӑрӑх усӑнса анать — хитрелӗхӗ хӑй те лӑпкӑ маррине туйтарать. Унтан эсӗ Чура Ҫуртне (Maison des Esclaves) кӗрсе, ҫав лутра, нӳрӗк, ансӑр чул пӳлӗмсене курсан, ҫак лӑпкӑ марлӑх ӑҫтан килнине ӑнланса илетӗн. «Таврӑнманлӑх алӑкӗ» тенӗскер Атлантика еннелле пӑхать — алӑк тулашӗнче куҫа ҫиекен ҫутӑ тинӗс кӑна. Никамӑн колони историйӗ хитре тӗссемпе сӑрланӑ май ҫӑмӑлланмасть. Ҫавӑнта тӑрса, эпӗ сасартӑк Дакар пляжӗнчи ачасем пӳске хыҫҫӑн чупнине аса илтӗм: патшалӑх хӑйне туртса илнӗ, ят панӑ, туртса илнӗ историрен мӗнле «эпир кам» тесе каласа пама пултарать?

Сенегал паракан хурав час-часах речӗ мар — пӗр апат, пӗр черкке чей, пӗр матч. Дакара таврӑнсан, эпӗ пӗчӗк ресторанта Тьебудьен ҫирӗм. Пулӑ, помидор, кишӗр, маниок тата рис пысӑк ҫавра турилкке ҫине хунӑ. Юнашар сӗтелти арҫын манӑн кашӑкпа ӑнӑҫсӑр ӗҫленине курсан, кулса алӑпа ҫиме кӑтартрӗ — риспа пулӑ ашне пӗчӗк ҫӑмӑртса. Телевизорта Африка кубокӗн кивӗ ярӑмӗсене кӑтартаҫҫӗ, атака штраф лаптӑкне ҫитсен, лавккари пурте пӗр вӑхӑтра пуҫне ҫӗклерӗҫ. Ҫав ҫеккунтра ют ҫын, чӗлхе, сӗтел этикечӗ ним те пулмарӗ. Футбол пире вӑхӑтлӑха пӗр пӳлӗме пуҫтарчӗ — пӳске кускалсан, яланах пӗрлехи тӗллев тупӑнма пултарать тейӗн.

Сӑрӑ кӳлӗ (Лак Рос) хӗвел ҫинче фотографисенчи пекех абсолютлӑ мар. Вырӑнтисем калаҫҫӗ: кӳлӗ тӗсӗ сезонран, тӑвар шайӗнчен тата шыв шайӗнчен килет — хӑш чух уҫӑмлӑн кӗрен, хӑш чух ҫепӗҫ кӗрен-сӑрӑ кӑна. Анчах чӑнах та ӑна асра юлма пулӑшаканни тӗсӗ мар — тӑвар. Тӑвар ӗҫҫыннисем пилӗк таран шывра тӑраҫҫӗ, кристалисене кимӗ ҫине кӗреҫелеҫҫӗ, тирне тӑвартан сыхлама каринте ҫуллӑ сурнӑ. Ҫыран хӗрринчи тӑвар куписем юр пекех шурӑ, ҫил вӗрсен тута тӑварланать. Аякра хӑшпӗр туристсем шыв ҫинче выртаҫҫӗ, кулӑ сасси ҫемҫе; тӑвар ӗҫҫыннисем малалла тайӑлса ӗҫлеҫҫӗ, хусканӑвӗсем маятник пекех пӗр тикӗс. Ку аса илтерет: ҫул ҫӳрев фотографийӗ пӗр ҫеккунт кӑна илет, пурнӑҫ вара нумай ҫул каяллать. Сенегал илемӗ яланах ӗҫ, кӗтни, тӳсӗмлӗхпе ҫыхӑнса тӑрать.

Ҫавӑнпах Мане историйӗ кунта уйрӑмах йывӑр пулса тӑрать. Вӑл пуян академирен тирпейлӗ упаковатланӑ гений мар — Тамбакундаран Касамансӑна ҫитичченхи ытларах шӑп Сенегал ялӗнчен тухнӑ ача. Унтан прожекторсенчен аякра, анчах футболран ҫывӑхра. Бамбали хӗрлӗ тӑпри, ҫемье хирӗҫлӗхӗ, вунпилӗкре Дакара ӗмӗт хыҫҫӑн кайни, Поколени футбол шкулӗнче отбор, Ливерпуль Чемпионсен Лигинчи каҫӗ — ҫак ҫула ӑнӑҫу историне кӑна ҫырсан питӗ ҫӑмӑл пулӗччӗ. Чӑнах та кирли — вӑл паллӑ пулсан та укҫана яла тавӑрни: шкул, больница, интернет, обществӑлла вырӑнсем. The Guardian интервьюӗнче, вӑл мӗншӗн больница тунине ӑнлантарса панӑ — ача чухне ашшӗ чирлесен, ялта больница пулман, ӑна урӑх ҫӗре илсе кайнӑ, юлашкинчен таврӑнайман. Ҫапла футбол уншӑн шутсӑр ҫын хӑпармалли йӗр кӑна мар — яла таврӑнма май пулса тӑнӑ.

Эпӗ Бамбалие каймарӑм, анчах Дакар урамӗнче унӑн мӗлкине куртӑм. Пӗр ача хӑйӑр ҫинче пӳске ертсе пырать, кӗлетки малалла тайӑлнӑ, хусканӑвӗсем Мане сулахай флангран шала кӗнине питӗ аса илтереҫҫӗ; юнашар пӗчӗкрех ачасем тавралла пуҫтарӑнса пӑхаҫҫӗ, куҫӗсем пуласлӑха сӑнакан пек ҫуталаҫҫӗ. Сутуҫӑсем, шоферсем, ресторан хуҫисем наци команди ҫинчен калаҫнӑ чухне «вӗсем» тесе мар, «эпир» тесе калаҫҫӗ. «Теранга арӑсланӗсем» (Lions of Teranga) ҫак витлев тӗрӗс: Теранга — хӑна юратни те, пӗрлехи пурнӑҫ та; арӑслан — мӑнаҫлӑх та, ҫӗр сыхлас позици те. Футбол Сенегалта уикендри кану мар — вӑл социаллӑ ҫыхӑну, вӑл идентификаци, вӑл хулапа ял пӗр-пӗрне ҫирӗплетекен мел.

Дакартан тухса каймалли умӗнхи каҫ, эпӗ каллех тинӗс хӗрне кайрӑм. Тӳпе тӗксӗмленчӗ, стадион хӗрринче ҫутӑ ҫук, ачасем чарӑнасшӑн мар-ха. Пӳске мӗлкесенче кускалать, хӑш чух тинӗс ҫилӗпе аяккалла куҫать, хӑш чух пӗр тапса хум йӗрне яраҫҫӗ. Инҫетри Атлантика питӗ тӗксӗм — Горе утравӗнчи алӑк тулашӗнчи ҫав тинӗсех; хыҫалти хула питӗ ҫутӑ — Сӑрӑ кӳлӗн тӑвар куписем ҫутатса яракан ҫутӑ пекех. Сенегал ҫӳревӗн чи асран тухмаҫҫи пӗр-пӗр паллӑ вырӑн мӗн тери илемлӗ пулни мар — эсӗ майӗпен ӑнланса пыни: ҫак патшалӑх травмӑна, ӗҫе, хӑна юратнине тата амбицие пӗр пӳскене куҫарса пама шанса панӑ. Эсӗ Мане хыҫҫӑн пыратӑн тесе шутлатӑн, каярах вара Мане Сенегал ӗлӗкренех пӗлнӗ япалана хытӑрах каласа панине кӑна ӑнланса илетӗн: пӗр ҫын тапса янӑ пӳске юлашкинчен пурте урисем патне таврӑнмалла.