Seneqal səyahəti: Bir top ölkəni necə bir-birinə tikir

Seneqal səyahətinin ilk səsi dalğa deyildi, hava limanı anonsu da deyildi — divara dəyən topun boğuq səsi idi. Maşın Bleiz Daigne hava limanından Dakara doğru gedirdi, yolun iki tərəfində baobab ağacları və küləklə ağardılmış reklam lövhələri vardı; şəhərə daxil olanda dəniz küləyi birdən duzlu oldu, nəqliyyat da birdən sərhədsiz hala gəldi. Taksilər, at arabaları, motosikletlər, satıcılar və piyadalar hakimsiz bir oyun kimi idi, hər kəs öz mövqeyini tutur, amma nadir hallarda həqiqətən toqquşurdu. Axşamüstü Yoff çimərliyində uşaqlar iki çarığı qapı dirəyi edib yaş qumda hava qaralana qədər oynayırdılar. Çim yox idi, forma yox idi, sadəcə köhnə bir top və səsləri batana qədər qışqıran bir dəstə oğlan. O anda anladım ki, "futbol + səyahət" dedikdə Seneqalda bu, "bir oyun izləyib yolda səyahət etmək" deyil, bir top vasitəsilə bir ölkəyə daxil olmaqdır.

Dakardakı küçə futbolu çox sürətlidir — bu şəhərin nəfəs alması kimidir. Top kofe satan arabanın yanından yuvarlanır, balıq toru təmir edən yaşlının ayağının dibindən keçir, yolun ortasına yuvarlananda sürücü qısa bir qısa basır, uşaq topu qarmaqlayıb geri qaytarır, oyun davam edir. Kimisi Manenin 10 nömrəsini, kimisi Kulibalının yaşıl milli formasını geyinib, kimisi də sadəcə yalın ayaqdır. Ən çox kimi bəyəndiklərini soruşanda cavab az qala təxmin etmədən bilinir: Mane. Bu ad Dakarda ulduz qeybəti deyil, ortaq bir şifrə kimidir. Forma satan bir satıcı mənə dedi ki, Mane cənubdakı Bambalidən gəlib, sonra Dakardakı Génération Foot akademiyasına gedib, daha sonra Fransa, Avstriya, Sauthempton, Liverpul — "amma o, evini unutmadı". Bunu deyəndə formanı çox düz tutub silkələdi, sanki bir bayraq nümayiş etdirirdi.

Ertəsi gün Qore adasına gedəndə futbolun səsi birdən götürüldü. Dakar limanından bərə ilə cəmi iyirmi dəqiqə çəkir, amma şəhər səs-küyü sanki dəniz suyu ilə kəsilmişdi. Adadakı evlər çəhrayı-narıncı, sarı-ağ rəngdədir, divarlardan boqenvilliyalar sallanır — gözəllik az qala insanı narahat edəcək qədərdir. Sonra Qul Evi'nə (Maison des Esclaves) girirsən, o alçaq, nəmli, dar daş otaqlara girirsən — bu narahatlığın haradan gəldiyini anlayırsan. "Dönüşü Olmayan Qapı" Atlantik Okeanına açılır, qapının çölündə yalnız göz qamaşdıracaq dərəcədə parlaq dəniz var. Heç bir müstəmləkə tarixi gözəl rənglərə boyandığı üçün yüngülləşmir. Orada dayananda birdən Dakar çimərliyindəki uşaqların top qovarkən çıxan ayaq səslərini xatırladım: bir ölkə götürülmüş, adlandırılmış, əlindən alınmış bir tarixdən necə yenidən "biz kimik?" deyə bilər?

Seneqalın verdiyi cavab çox vaxt nitq deyil, bir yemək, bir çay, bir oyun olur. Dakara qayıtdıqdan sonra kiçik bir restoranda Thieboudienne yedim — balıq, pomidor, kök, manyok və düyü böyük yuvarlaq bir qabda süfrəyə gəlmişdi. Qonşu masadakı kişi qaşıqla bir az bacarıqsız olduğumu görüb gülümsəyərək əllə yeməyimi, düyü ilə balığı xırda topaqlar halına gətirməyimi işarə etdi. Televizorda Afrika Kuboku təkrarı gedirdi, hücum cərimə meydançasına yaxınlaşanda restorandakı hər kəs eyni anda başını qaldırdı. O saniyədə yad insanlar, dil, süfrə etiketi — heç biri vacib deyildi. Futbol bizi müvəqqəti olaraq eyni otağa toxudu, sanki top yuvarlanmağa davam etdikcə ortaq bir istiqamət tapmaq həmişə mümkündür.

Çəhrayı göl günəş şüası altında şəkillərdəki qədər mütləq deyil. Yerli insanlar deyir ki, gölün rəngi mövsümə, duz miqdarına və suyun səviyyəsinə görə dəyişir, bəzən aydın çəhrayı olur, bəzən sadəcə bir az həlim çəhrayı-boz kölgə daşıyır. Amma onu həqiqətən yadda saxladan rəngi deyil, duzudur. Duz işçiləri belinə qədər suyun içərisində dayanıb kristalları qayığa yığır, dərilərini duzdan qorumaq üçün qalın karite yağı çəkiblər. Sahildəki duz yığınları qar kimi ağdır, külək əsdikcə dodaqlar duzlu olur. Uzaqda turistlər suya girib üzür, gülüş səsləri çox yüngüldür; duz işçiləri əyilməyə davam edir, hərəkətləri sarkaç kimi sabitdir. Burası sənə xatırladır ki, səyahət şəkilləri yalnız bir saniyəni alır, amma həyat uzun illər təkrarlanır. Seneqalın gözəlliyi həmişə əmək, gözləmə, səbrlə bir-birinə bağlıdır.

Məhz buna görə də Manenin hekayəsi burada xüsusi çəki daşıyır. O, zəngin akademiyalarda diqqətlə qablaşdırılmış bir istedad deyil — Tambakundadan Kasamansa qədər uzanan o daha səssiz kənd Seneqalından çıxmış bir uşaqdır. Ora diqqət mərkəzindən çox uzaqdır, amma futbola çox yaxındır. Bambalinin qırmızı torpağı, ailənin etirazı, on beş yaşında Dakara arzunun dalınca getmək, Génération Foot-un seçmələri, Liverpulun Çempionlar Liqası gecəsi — bu yol sadəcə motivasiya hekayəsi kimi yazılmaq üçün çox yüngüldür. Həqiqətən önəmli olan, onun məşhurlaşdıqdan sonra pulu kəndinə qaytarmasıdır: məktəb, xəstəxana, internet, ictimai obyektlər. The Guardian-a verdiyi müsahibədə xəstəxanı niyə tikdiyini izah edirdi — çünki uşaqlıqda atası xəstələndi, kənddə xəstəxana yox idi, onu başqa yerə aparmaq məcburiyyətində qaldılar, nəticədə geri qayıda bilmədi. Beləcə, futbol onun üzərində artıq yalnız fərdi yüksəliş kanalı deyil, geri qayıtma qabiliyyəti oldu.

Mən Bambaliyə getmədim, amma Dakar küçələrində onun kölgəsini gördüm. Bir oğlan qumlu sahədə top aparır, bədəni qabağa əyilmişdi, hərəkətləri Manenin sol cinahdan içəri kəsməsinə çox bənzəyirdi; yanında daha kiçik uşaqlar ətrafa yığılıb baxırdı, gözləri gələcəyə baxan kimi parlayırdı. Satıcılar, sürücülər, restoran sahibləri milli komandadan danışanda dil "onlar" deyil, "biz" olur. "Təranqa Aslanları" (Lions of Teranga) ləqəbi çox dəqiqdir: Təranqa qonaqpərvərlikdir, həm də birlikdir; aslan qürurdur, həm də bir torpağı müdafiə etmək duruşudur. Futbol Seneqalda həftəsonu əyləncəsi deyil — o, ictimai bağdır, kimlikdir, şəhərin və kəndin bir-birini təsdiq etmə tərzidir.

Dakardan ayrılmazdan bir gecə əvvəl yenidən dəniz kənarına getdim. Hava qaralmışdı, meydança kənarında işıq yox idi, uşaqlar yenə dayanmırdılar. Top kölgələrin içərisində yuvarlanır, bəzən dəniz küləyi ilə yayınır, bəzən bir təpiklə dalğa xəttinə doğru uçurdu. Uzaqda Atlantik Okeanı çox qaranlıq idi — Qore adasındakı qapının xaricindəki eyni dəniz kimi; arxa tərəfdə şəhər çox parlaq idi — Çəhrayı gölün duz yığınlarının əks etdirdiyi işıq kimi. Seneqal səyahətinin ən unudulmazı, müəyyən bir mənzərənin nə qədər gözəl olduğu deyil, yavaşca dərk etməyindir: bu ölkə travmanı, əməyi, qonaqpərvərliyi və ambisiyanı bir topa tərcümə etməyi tapşırıb. Sən elə bilirsən ki, Maneni izləyirsən, sonra kəşf edirsən ki, Mane sadəcə Seneqalın çoxdan bildiyi bir şeyi daha ucadan söyləyir: bir insanın vurduğu top, sonda hamının ayağının dibinə qayıtmalıdır.