Uzbekistan Àwọn Ìtàn: Mo Rin Ọ̀nà Silk Road Fún Ọjọ́ Méje, Mo Sì Ṣàwárí Pé Marco Polo Fi Ọ̀pọ̀ Nǹkan Sílẹ̀

Registan Square ti Samarkand ní aago mẹ́fà àádọ́ta-ìṣẹ́jú ìrọ̀lẹ́ yí padà sí àwọ̀ wúrà kan tí o kò tíì rí rí. Àwọn àlùmọ́nì aláwọ̀ búlúù ti àwọn madrasa mẹ́tẹ̀ẹ̀ta jí kúrò nínú jíómẹ́trì tútù Islam, wọ́n sì bẹ̀rẹ̀ sí fa ooru ikú oorun. Arugbọ kan tí ó ń ta omi pómégíránétì sọ fún mi ní èdè Gẹ̀ẹ́sì tí kò dán mọ́rán: 'Ibi ìjiyàn nìyí ní irinwó ọdún sẹ́yìn — àwọn akẹ́kọ̀ọ́ láti gbogbo madrasa mẹ́tẹ̀ẹ̀ta ń jiyàn ní square. Ẹ̀kọ́ Ọlọ́run, ìmọ̀ ìràwọ̀, ìṣirò, ohunkóhun.' Lẹ́yìn náà ó bu iyọ̀ sínú ife mi, ó sì ní: 'Mu ún. Omi pómégíránétì láìsí ṣúgà — bẹ́ẹ̀ ni o ṣe ń tọ́ Silk Road wò.'

Ó tọ̀nà. Omi pómégíránétì tí kò ní ṣúgà ní omijara mímú, bí adùn àbọ̀ gbogbo nǹkan lórí ilẹ̀ yìí tí ó ń parẹ́. Ìbéèrè mi sì nìyí: kí ni ó ṣẹ́ kù nínú Silk Road ní tòótọ́?

Uzbekistan ní iye ènìyàn tí ó lé ní 36 mílíọ̀nù, orílẹ̀-èdè tí ó ní ènìyàn jùlọ ní Àárín Asia, àti ọ̀kan nínú àwọn orílẹ̀-èdè méjì nìkan tí ilẹ̀ ti yí ká pátápátá ní gbogbo Ilẹ̀ Ayé (èkejì jẹ́ Liechtenstein). Fún orílẹ̀-èdè kan tí ilẹ̀ ti dì ní gbogbo ẹ̀gbẹ́, Silk Road kì í ṣe ìtàn nìkan — ó jẹ́ ẹ̀rí tí ó pariwo jùlọ tí orílẹ̀-èdè yìí ti ní nípa wíwà rẹ̀ nínú ayé. Ní 2026, White Wolves — ẹgbẹ́ orílẹ̀-èdè Uzbekistan — yóò farahàn lórí ìpele World Cup fún ìgbà àkọ́kọ́. Fún ọ̀pọ̀ àwọn olùfẹ́ bọ́ọ̀lù, èyí yóò jẹ́ ìgbà àkọ́kọ́ tí wọn yóò ṣe àwárí 'nibo ni Uzbekistan wà.'

Ọjọ́ kìíní jẹ́ ti Tashkent. Ọkọ̀ ojú irin abẹ́lẹ̀ Tashkent kì í ṣe ètò ìrìn-àjò nìkan — ó jẹ́ ogún tí ó ṣe àjèjì jùlọ tí Soviet Union fi sílẹ̀ ní Uzbekistan. Gbogbo ibùdó jẹ́ iṣẹ́ ọnà aládàáṣe: òrùlé ibùdó Alisher Navoi fi àwọn akéwì Àárín Asia hàn nínú mosaic; àwọn ògiri ibùdó Kosmonavtlar san owó orí fún gbogbo ènìyàn láti Yuri Gagarin dé àwọn cosmonaut Uzbek. Olùṣọ́ abẹ́lẹ̀ kan rí ojú àjèjì mi, ó gbé ojú rẹ̀ sókè, ó sì ju mi kọjá — àwọn ará àdúgbò ń sanwó, àwọn àjèjì kò san owó, òfin tí a kò kọ sílẹ̀ ti Tashkent.

Ọjọ́ kejì mo wà lórí ọkọ̀ ojú irin oníyára sí Samarkand. Níta fèrèsé, ilẹ̀ yí padà láti eérú ìlú sí funfun pápá òwú, lẹ́yìn náà sí etí búráùnì Aginjù Karakum. Ọ̀dọ́kùnrin tí ó jókòó ní ibùjókòó tí ó kàn mí lo ẹ̀rọ ìtumọ̀ láti béèrè ibi tí mo ti wá, lẹ́yìn náà ó fi ìgbéraga fi fọ́tò ojú èlò fóònù hàn mí: ìròyìn pé Uzbekistan ti yege fún World Cup. 'Abdukodir Khusanov,' ó ní, ó ń tọ́ka sí agbábọ́ọ̀lù ẹ̀yìn ọlọ́dún ogún náà lórí ojú èlò. 'Ó ń ṣeré fún Lens. Ní France. Ní báyìí àwọn ará France mọ ibi tí Tashkent wà.'

Ọjọ́ kẹta àti kẹrin jẹ́ Samarkand àti Bukhara. Àwọn àlùmọ́nì aláwọ̀ búlúù Samarkand jìn ju ohun tí fọ́tò èyíkéyìí lè fi hàn — àwọ̀ búlúù pàtó yẹn dà bí ẹni pé a fa á jáde láti ìsàlẹ̀ Mediterranean ṣùgbọ́n a yan án gbẹ lábẹ́ oòrùn Àárín Asia. Ní ìlú àtijọ́ Bukhara, mo sọnù fún wákàtí mẹ́ta. Kì í ṣe nítorí pé ìlú náà tóbi, ṣùgbọ́n nítorí pé gbogbo ilẹ̀kùn onígi tí ó ṣí dàbí ẹni pé ó lọ sí àsìkò mìíràn. Oníṣòwò siliki kan jókòó nínú ilé-ìtajà rẹ̀ — siliki gidi, tí a mú wá láti Àfonífojì Fergana, tí a fi gbòǹgbò madder rẹ̀ sí àwọ̀ pupa — ó sì rí mi tí mo ń tẹjúmọ́ ọ̀gangan siliki pupa fún àkókò gígùn. 'O mọ̀,' ó ní, 'Marco Polo kò kọ nípa àwọ̀ yìí rí. Ó ní siliki Uzbek kò wọ́n, ṣùgbọ́n kò kọ nípa àwọ̀ pupa rí.'

Khiva jẹ́ ọjọ́ karùn-ún. Ìlú olódi oásì yìí, tí àwọn ògiri aláwọ̀ òkìkà fi yí ká, ó fẹ́rẹ̀ẹ́ ṣófo lábẹ́ oòrùn ọ̀sán. Mo jókòó ní òjìji Kalta Minor minaret. Arugbọ kan rìn wá, ó sì jókòó lẹ́gbẹ̀ẹ́ mi. 'Àwọn arìnrìn-àjò máa ń wá ní aago mẹ́rin ìrọ̀lẹ́,' ó ní. 'Àkókò Khiva fúnra rẹ̀ ni òwúrọ̀.' A dákẹ́ fún àkókò gígùn. Lẹ́yìn náà ó tọ́ka sí àsìá Uzbek kan tí ó ń fẹ́ lọ́nà jíjìn, ó sì ní: 'O rí pápá bọ́ọ̀lù yẹn? Ilé ẹṣin ni ó jẹ́ tẹ́lẹ̀. Ní àkókò Silk Road, àwọn oníṣòwò ń pààrọ̀ ẹṣin níbí. Ní báyìí àwọn ọ̀dọ́ ń ta bọ́ọ̀lù níbẹ̀. Ohun tí wọ́n ń pààrọ̀ ti yí padà, ṣùgbọ́n ọ̀nà náà ṣì jẹ́ ọ̀nà kan náà.'

Ọjọ́ kẹfà ṣí lórí ọkọ̀ ojú irin alẹ́ — Khiva padà sí Tashkent, tí ń tọpasẹ̀ etí aginjù. Rédíò ọkọ̀ ń ta orin àtijọ́ Russian pẹ̀lú àsẹ̀nti Àárín Asia. Níta fèrèsé, àwọn ìṣọ ràkúnmí lẹ́ẹ̀kọ̀ọ̀kan àti àwọn ìmọ́lẹ̀ tí ó ti fọ́nká ń kọjá. Mo ronú nípa ohun tí oníṣòwò siliki ní Bukhara ti sọ, nípa wúrà Samarkand, nípa ojú olùṣọ́ abẹ́lẹ̀ ní Tashkent tí ó gbé sókè. Lẹ́yìn náà mo fa àwọn ojú-ìran Ligue 1 Abdukodir Khusanov jáde lórí fóònù mi — ọmọdé Uzbek kan ọlọ́dún mọ́kànlélógún tí ó ń yọ́, tí ó ń lépa, tí ó ń ta àwọn ìfipamọ́ gígùn la pápá French kan kọjá.

Ọjọ́ keje, padà sí Tashkent. Oorun ti gbẹ, ó sì gbóná bí ó ti jẹ́ ní ọ̀sẹ̀ kan sẹ́yìn. Ṣùgbọ́n ohun tí mo ń gbé padà sílé kì í ṣe àwọn fọ́tò tàbí àwọn ẹ̀bùn ìrántí — ìdáhùn sí ìbéèrè kan ni. Silk Road kò 'fi' ohunkóhun sílẹ̀ — ó kàn yí ọ̀nà wíwà rẹ̀ padà. Àwọn èròjà ìsebẹ̀ di ètò ọrọ̀-ajé bọ́ọ̀lù; àwọn ibùdó ẹṣin di àwọn ibùdó ọkọ̀ ojú irin oníyára; siliki di àwọn àdéhùn gbígbé agbábọ́ọ̀lù lọ. Ohun tí Marco Polo fi sílẹ̀ kì í ṣe àwọ̀ ọ̀gangan siliki pupa yẹn nìkan — ó fi òtítọ́ náà sílẹ̀ pé àwọn ènìyàn lórí ọ̀nà yìí kò lọ rí. Wọ́n kàn fi àwọn ràkúnmí pààrọ̀ ọkọ̀ ojú irin, àti àwọn èròjà ìsebẹ̀ pààrọ̀ bọ́ọ̀lù.