Cerddais ar hyd y Ffordd Sidan am saith niwrnod a chanfod bod Marco Polo wedi gadael llawer allan

Mae Sgwâr Registan (Registan) Samarkand (Samarkand) yn troi'n aur na welsoch chi erioed am chwarter i saith gyda'r nos. Mae teils glas y tair madrasa yn deffro o oerni geometreg Islamaidd, yn dechrau amsugno gwres gweddilliol y machlud. Dywedodd hen wr yn gwerthu sudd pomgranad wrthyf mewn Saesneg garw: 'Roedd hwn yn faes dadlau chwe chan mlynedd yn ôl—roedd myfyrwyr y tair madrasa yn dadlau ar y sgwâr, diwinyddiaeth, seryddiaeth, mathemateg, popeth.' Yna ychwanegodd halen i'm cwpan a dweud: 'Yf ef. Dim siwgr yn y sudd pomgranad, dim ond wedyn y galli di flasu blas y Ffordd Sidan.'

Roedd yn iawn. Mae sudd pomgranad heb siwgr yn sur a miniog, fel blas gweddilliol popeth sy'n diflannu ar y tir hwn. A'm cwestiwn i yw: Beth yn union sydd ar ôl o'r Ffordd Sidan?

Mae gan Uzbekistan (Uzbekistan) boblogaeth o dros 36 miliwn, y mwyaf yng Nghanolbarth Asia, ac mae'n un o ddim ond dau wlad sydd wedi'u hamgylchynu'n llwyr gan dir yn y byd (y llall yw Liechtenstein). I wlad sydd wedi'i hamgylchynu gan dir o bob ochr, nid hanes yn unig yw'r Ffordd Sidan—dyma'r dystiolaeth fwyaf swnllyd o fodolaeth y wlad hon yn y byd. Yn 2026, bydd Tîm y Blaidd Gwyn (tîm cenedlaethol Uzbekistan) yn ymddangos ar lwyfan Cwpan y Byd am y tro cyntaf. I lawer o gefnogwyr, dyma'r tro cyntaf iddynt chwilio 'Ble mae Uzbekistan?'

Mae'r diwrnod cyntaf yn perthyn i Tashkent (Tashkent). Nid dim ond system drafnidiaeth yw isffordd Tashkent—mae'n etifeddiaeth fwyaf rhyfedd yr oes Sofietaidd yn Uzbekistan. Mae pob gorsaf yn waith celf annibynnol: mae nenfwd Gorsaf Alisher Navoi (Alisher Navoi) yn darlunio portreadau o feirdd Canolbarth Asia, ac mae waliau Gorsaf Kosmonavtlar (Kosmonavtlar) yn talu teyrnged i bob gofodwr o Gagarin i arwyr gofod Uzbekistan. Gwelodd arolygydd diogelwch yr isffordd fy wyneb tramor, cododd ei aeliau, ac yna chwifiodd ei law—mae pobl leol yn talu, mae tramorwyr yn rhad ac am ddim, dyma reol answyddogol Tashkent.

Ar yr ail ddiwrnod, roeddwn ar y trên cyflym i Samarkand (Samarkand). Newidiodd y golygfeydd y tu allan i'r ffenestr o lwyd y ddinas i wyn y caeau cotwm, ac yna i frown ymyl Anialwch Karakum (Karakum). Eisteddodd dyn ifanc wrth fy ymyl, gan ddefnyddio ap cyfieithu i ofyn o ble roeddwn i, ac yna dangosodd lun newyddion ar ei ffôn o dîm Uzbekistan yn cyrraedd Cwpan y Byd. 'Abdukodir Khusanov (Abdukodir Khusanov),' meddai, gan bwyntio at yr amddiffynnwr ifanc ugain oed ar y sgrin, 'Mae'n chwarae i Lens. Mae Ffrancwyr yn gwybod am Tashkent nawr.'

Y trydydd a'r pedwerydd diwrnod oedd Samarkand (Samarkand) a Bukhara (Bukhara). Mae teils glas Samarkand yn ddyfnach nag mewn lluniau—y glas hwnnw fel petai wedi'i godi o wely'r Môr Canoldir, ond wedi'i sychu gan haul Canolbarth Asia. Yn hen ddinas Bukhara, collais fy ffordd am dair awr. Nid oherwydd bod y ddinas yn rhy fawr, ond oherwydd bod pob drws pren agored yn ymddangos fel petai'n arwain i oes arall. Eisteddodd masnachwr sidan yn ei siop—sidan go iawn, wedi'i gludo o Ddyffryn Fergana (Fergana Valley), wedi'i liwio'n goch gyda gwreiddyn madder—gwelodd fi'n syllu ar y sidan coch hwnnw am amser hir, a dywedodd: 'Wyt ti'n gwybod, wnaeth Marco Polo ddim sôn am y lliw hwn. Dywedodd fod sidan Uzbekistan yn rhad, ond wnaeth e ddim sôn am goch.'

Khiva (Khiva) oedd y pumed diwrnod. Roedd yr hen ddinas hon wedi'i hamgylchynu gan furiau melyn pridd bron yn wag o dan haul canol dydd. Eisteddais yng nghysgod Minaret Kalta Minor (Kalta Minor), a daeth hen wr yn araf i eistedd wrth fy ymyl. 'Mae twristiaid yn dod am bedwar y prynhawn,' meddai, 'Mae'r bore yn amser Khiva ei hun.' Buom yn dawel am amser hir. Yna pwyntiodd at faner Uzbekistan yn chwifio yn y pellter a dweud: 'Gweld, y cae pêl-droed hwnnw. Bu'n stabl yn y gorffennol. Yn amser y Ffordd Sidan, roedd masnachwyr yn newid ceffylau yma. Nawr mae pobl ifanc yn chwarae pêl-droed yno. Mae'r pethau sy'n cael eu newid yn wahanol, ond yr un ffordd yw hi o hyd.'

Treuliwyd y chweched diwrnod ar drên nos—o Khiva (Khiva) yn ôl i Tashkent (Tashkent), gan groesi ymyl yr anialwch. Roedd y radio yn y cerbyd yn sïo, yn chwarae hen ganeuon Rwsieg gydag acen Canolbarth Asia. Weithiau, fflachiai camelod a goleuadau gwasgaredig y tu allan i'r ffenestr. Cofiais eiriau'r masnachwr sidan yn Bukhara (Bukhara), cofiais aur Samarkand (Samarkand), cofiais aeliau'r arolygydd diogelwch yn isffordd Tashkent (Tashkent). Yna agorais y fideo o uchafbwyntiau gêm Abdukodir Khusanov (Abdukodir Khusanov) yn Ligue 1 Ffrainc ar fy ffôn—dyn ifanc un ar hugain oed o Uzbekistan yn taclo, yn rhedeg yn ôl, yn pasio pell ar gaeau pêl-droed Ffrainc.

Y seithfed diwrnod, yn ôl yn Tashkent (Tashkent). Roedd yr haul yr un mor boeth a sych ag wythnos yn ôl. Ond yr hyn a ddygais yn ôl nid oedd lluniau a chofroddion, ond ateb i gwestiwn: Nid oes 'dim byd ar ôl' o'r Ffordd Sidan—mae hi newydd newid ei ffurf. Trodd sbeisys yn economi pêl-droed, trodd gorsafoedd masnach yn orsafoedd trên cyflym, trodd sidan yn gontractau trosglwyddo chwaraewyr. Nid dim ond lliw y sidan coch hwnnw wnaeth Marco Polo ei adael allan—gadawodd allan y ffaith nad yw'r bobl ar y ffordd hon byth yn gadael go iawn. Maen nhw newydd newid camelod am drenau, a sbeisys am bêl-droed.