Uzbekistan Straeon: Cerddais Lwybr y Sidan am Saith Niwrnod a Darganfod Bod Marco Polo Wedi Gadael Llawer Allan

Mae Sgwâr Registan Samarkand am 6:45 yr hwyr yn troi'n arlliw o aur nad ydych chi erioed wedi'i weld o'r blaen. Mae teils glas y tair madrasa yn deffro o geometreg oer Islam ac yn dechrau amsugno gwres marw'r haul. Dywedodd hen ddyn oedd yn gwerthu sudd pomgranad wrthyf mewn Saesneg herciog: 'Roedd y lle hwn yn faes dadlau chwe chan mlynedd yn ôl — myfyrwyr o'r tair madrasa i gyd yn dadlau yn y sgwâr. Diwinyddiaeth, seryddiaeth, mathemateg, unrhyw beth.' Yna ychwanegodd halen at fy nghwpan a dweud: 'Yfwch e. Sudd pomgranad heb siwgr — dyna sut rydych chi'n blasu Llwybr y Sidan.'

Roedd yn iawn. Mae gan sudd pomgranad heb ei felysu asidedd miniog, fel ôl-flas popeth ar y tir hwn sy'n pylu. A dyma oedd fy nghwestiwn: beth sy'n weddill o Lwybr y Sidan mewn gwirionedd?

Mae gan Uzbekistan boblogaeth o dros 36 miliwn, y wlad fwyaf poblog yng Nghanolbarth Asia, ac un o ddim ond dwy genedl sydd wedi'u hamgáu gan dir yn ddwbl ar y Ddaear (Liechtenstein yw'r llall). I wlad sydd wedi'i selio i mewn gan dir ar bob ochr, nid hanes yn unig yw Llwybr y Sidan — dyma'r prawf uchaf a gafodd y genedl hon erioed o'i bodolaeth yn y byd. Yn 2026, bydd y White Wolves — tîm cenedlaethol Uzbekistan — yn ymddangos ar lwyfan Cwpan y Byd am y tro cyntaf. I lawer o gefnogwyr pêl-droed, dyma fydd y tro cyntaf iddyn nhw erioed chwilio 'ble mae Uzbekistan.'

Roedd diwrnod un yn perthyn i Tashkent. Nid system drafnidiaeth yn unig yw metro Tashkent — dyma'r etifeddiaeth ryfeddaf a adawodd yr Undeb Sofietaidd yn Uzbekistan. Mae pob gorsaf yn waith celf annibynnol: mae cromen gorsaf Alisher Navoi yn darlunio beirdd Canolbarth Asia mewn mosaig; mae waliau gorsaf Kosmonavtlar yn talu teyrnged i bawb o Yuri Gagarin i ofodwyr Wsbecaidd. Gwelodd swyddog diogelwch metro fy wyneb tramor, codi ael, a'm chwifio drwodd — mae pobl leol yn talu, tramorwyr am ddim, rheol anysgrifenedig Tashkent.

Roeddwn i ar y trên cyflym i Samarkand ddiwrnod dau. Y tu allan i'r ffenest, symudodd y dirwedd o lwyd trefol i wyn cae cotwm, ac yna i ymyl frown Anialwch Karakum. Defnyddiodd y dyn ifanc yn y sedd nesaf ap cyfieithu i ofyn o ble roeddwn i'n dod, ac yna'n falch dangosodd sgrinlun ar ei ffôn i mi: y newyddion bod Uzbekistan wedi cymhwyso ar gyfer Cwpan y Byd. 'Abdukodir Khusanov,' meddai, gan bwyntio at yr amddiffynnwr ugain oed ar y sgrin. 'Mae'n chwarae i Lens. Yn Ffrainc. Nawr mae'r Ffrancwyr yn gwybod ble mae Tashkent.'

Roedd diwrnodau tri a phedwar yn Samarkand a Bukhara. Mae teils glas Samarkand yn ddyfnach nag y gall unrhyw ffotograff ei gyfleu — mae'r glas penodol hwnnw'n edrych fel petai wedi'i garthu o waelod Môr y Canoldir, ond wedi'i grasu'n sych dan haul Canolbarth Asia. Yn hen ddinas Bukhara, collais fy ffordd am dair awr. Nid am fod y ddinas yn fawr, ond am fod pob drws pren hanner-agored yn edrych fel petai'n arwain i oes arall. Roedd marsiandïwr sidan yn eistedd yn ei siop — sidan go iawn, wedi'i ddwyn o Ddyffryn Fergana, wedi'i liwio'n goch â gwreiddyn madder — a'm gweld i'n syllu ar y rholyn o sidan coch am amser hir. 'Rydych chi'n gwybod,' meddai, 'wnaeth Marco Polo erioed ysgrifennu am y lliw hwn. Dywedodd fod sidan Wsbecaidd yn rhad, ond wnaeth e erioed ysgrifennu am y coch.'

Khiva oedd diwrnod pump. Roedd y ddinas werddon furiog hon, wedi'i hamgylchynu gan amddiffynfeydd ocr, bron yn wag dan haul canol dydd. Eisteddais yng nghysgod minaret Kalta Minor. Cerddodd hen ddyn draw ac eistedd wrth fy ymyl. 'Mae twristiaid yn dod am bedwar y prynhawn,' meddai. 'Amser Khiva ei hun yw'r bore.' Buom yn ddistaw am amser hir. Yna pwyntiodd at faner Wsbecaidd bell yn chwifio a dweud: 'Rydych chi'n gweld y cae pêl-droed hwnnw? Stabl oedd e gynt. Yn ystod Llwybr y Sidan, roedd marsiandïwyr yn newid eu ceffylau yma. Nawr mae pobl ifanc yn cicio pêl yno. Mae'r hyn sy'n cael ei gyfnewid wedi newid, ond mae'r ffordd yn dal i fod yr un ffordd.'

Datblygodd diwrnod chwech ar drên dros nos — Khiva yn ôl i Tashkent, gan ddilyn ymyl yr anialwch. Roedd radio'r cerbyd yn clecian gyda hen ganeuon Rwsieg mewn acen Canolbarth Asia. Y tu allan i'r ffenest, roedd y diadelloedd camel achlysurol a goleuadau gwasgaredig yn fflachio heibio. Meddyliais am yr hyn roedd y marsiandïwr sidan yn Bukhara wedi'i ddweud, am aur Samarkand, am ael godi swyddog metro Tashkent. Yna tynnais uchafbwyntiau Ligue 1 Abdukodir Khusanov i fyny ar fy ffôn — plentyn Wsbecaidd un ar hugain oed yn llithro, yn erlid, yn pingio pasiau hir ar draws cae Ffrengig.

Diwrnod saith, yn ôl yn Tashkent. Roedd yr haul mor sych a phoeth ag yr oedd wythnos ynghynt. Ond nid ffotograffau na chofroddion oedd yr hyn roeddwn i'n ei gario adref — yr ateb i gwestiwn oedd e. Nid yw Llwybr y Sidan wedi 'gadael' unrhyw beth ar ôl — newidiodd ei ffurf o fodolaeth, dyna'r cwbl. Daeth sbeisys yn economi pêl-droed; daeth gorsafoedd carafanau yn arosfeydd trên cyflym; daeth sidan yn gontractau trosglwyddo chwaraewyr. Nid lliw y rholyn hwnnw o sidan coch yn unig a adawodd Marco Polo allan — gadawodd allan y ffaith nad yw'r bobl ar y ffordd hon byth yn gadael go iawn. Maen nhw'n cyfnewid camelod am drenau, a sbeisys am bêl-droed, dyna'r cwbl.