Eca përgjatë Rrugës së Mëndafshit për shtatë ditë dhe zbulova se Marco Polo kishte lënë shumë gjëra pa shkruar

Sheshi Registan në Samarkand në orën 6:45 të mbrëmjes kthehet në një ngjyrë të artë që nuk e keni parë kurrë. Pllakat blu të tre medreseve zgjohen nga qetësia e gjeometrisë islame dhe fillojnë të thithin nxehtësinë e mbetur të perëndimit të diellit. Një plak që shet lëng shege më tha në anglisht të ngathët: 'Këtu gjashtëqind vjet më parë ishte një fushë debatesh — studentët e tre medreseve grindeshin në shesh, për teologji, astronomi, matematikë, për çdo gjë.' Pastaj shtoi kripë në gotën time dhe tha: 'Pi. Lëngu i shegës pa sheqer, vetëm kështu mund të shijosh shijen e Rrugës së Mëndafshit.'

Ai kishte të drejtë. Lëngu i shegës pa sheqer ka një thartirë të mprehtë, si shija e mbetur e gjithçkaje që po zhduket në këtë tokë. Dhe pyetja ime ishte: Çfarë ka mbetur në të vërtetë nga Rruga e Mëndafshit?

Uzbekistani ka mbi 36 milionë banorë, është vendi më i populluar në Azinë Qendrore dhe një nga dy vendet e dyfishta pa dalje në det në botë (tjetri është Lihtenshtajni). Për një vend të rrethuar nga toka, Rruga e Mëndafshit nuk është vetëm histori — është dëshmia më e madhe e ekzistencës së këtij vendi në botë. Në vitin 2026, skuadra e Ujqërve të Bardhë (kombëtarja e Uzbekistanit) do të shfaqet për herë të parë në skenën e Kupës së Botës. Për shumë tifozë, kjo është hera e parë që kërkojnë 'ku ndodhet Uzbekistani'.

Dita e parë i përket Tashkentit. Sistemi i metrosë së Tashkentit nuk është thjesht një mjet transporti — është trashëgimia më e çuditshme që epoka sovjetike la në Uzbekistan. Çdo stacion është një vepër arti më vete: në tavanin e stacionit Alisher Navoi janë pikturuar portretet e poetëve të Azisë Qendrore, muret e stacionit Kosmonavtlar i bëjnë nder të gjithë astronautëve nga Gagarin deri te heronjtë hapësinorë të Uzbekistanit. Një roje sigurie e metrosë pa fytyrën time të huaj, ngriti vetullat dhe më bëri shenjë me dorë — vendasit paguajnë me kartë, të huajt falas, ky është një rregull i pashkruar i Tashkentit.

Ditën e dytë isha në trenin e shpejtë për në Samarkand. Pamja jashtë dritares kalonte nga grija e qytetit në të bardhën e fushave të pambukut, pastaj në kafen e skajit të shkretëtirës Karakum. Një i ri pranë meje përdori një aplikacion përkthimi për të më pyetur nga isha, pastaj më tregoi me krenari një pamje nga lajmet në telefonin e tij për kualifikimin e Uzbekistanit në Kupën e Botës. 'Abdukodir Khusanov,' tha ai, duke treguar mbrojtësin e ri njëzetvjeçar në ekran, 'ai luan në Lens. Francezët tani e dinë ku është Tashkenti.'

Dita e tretë dhe e katërt ishin Samarkandi dhe Bukhara. Pllakat blu të Samarkandit janë më të thella se në foto — ajo blu duket sikur është nxjerrë nga fundi i Mesdheut, por e tharë nga dielli i Azisë Qendrore. Në qytetin e vjetër të Bukharës, humba për tre orë. Jo sepse qyteti është shumë i madh, por sepse çdo derë druri e hapur dukej se të çonte në një epokë tjetër. Një tregtar mëndafshi ishte ulur në dyqanin e tij — mëndafsh i vërtetë, i sjellë nga Lugina e Ferganës, i ngjyrosur me rrënjë rubie — ai pa që po shikoja prej kohësh atë rrotull mëndafshi të kuq dhe tha: 'A e di, Marco Polo nuk e ka shkruar këtë ngjyrë. Ai tha se mëndafshi i Uzbekistanit ishte i lirë, por nuk shkroi për të kuqen.'

Khiva ishte dita e pestë. Ky qytet i lashtë i rrethuar nga mure të verdha balte ishte pothuajse i zbrazët në mesditë. U ula në hijen e minares Kalta Minor dhe një plak erdhi ngadalë dhe u ul pranë meje. 'Turistët vijnë në orën katër të pasdites,' tha ai, 'paradite është koha e Khivës.' Heshtëm për një kohë të gjatë. Pastaj ai tregoi një flamur Uzbekistani që valëvitej në distancë dhe tha: 'Shiko, ai fusha futbolli. Dikur ishte një stallë kuajsh. Në kohën e Rrugës së Mëndafshit, tregtarët ndërronin kuajt atje. Tani të rinjtë luajnë futboll atje. Gjërat që ndërrohen janë të ndryshme, por rruga është e njëjta.'

Dita e gjashtë kaloi në një tren nate — nga Khiva përsëri në Tashkent, përgjatë skajit të shkretëtirës. Radio në vagon lëshonte tinguj të fëshfëritur, duke luajtur këngë të vjetra ruse me theks të Azisë Qendrore. Jashtë dritares, herë pas here shihja tufa devesh dhe drita të rralla. Mendova për atë që tha tregtari i mëndafshit në Bukhara, për arin e Samarkandit, për vetullat e ngritura të rojes së sigurisë në metro. Pastaj hapa në telefon pamjet e ndeshjeve të Abdukodir Khusanov në Ligue 1 — një i ri njëzet e një vjeçar nga Uzbekistani që bën ndërhyrje rrëshqitëse, kthime dhe pasime të gjata në fushën franceze.

Dita e shtatë, u ktheva në Tashkent. Dielli ishte po aq i thatë dhe i nxehtë si shtatë ditë më parë. Por ajo që solla me vete nuk ishin foto dhe suvenire, por përgjigja e një pyetjeje: Rruga e Mëndafshit nuk ka 'mbetur' asgjë — ajo thjesht ka ndryshuar formën e ekzistencës. Erëzat u kthyen në ekonomi futbolli, karvanët u kthyen në stacione treni të shpejtë, mëndafshi u kthye në kontrata transferimi lojtarësh. Marco Polo nuk la pa shkruar vetëm ngjyrën e asaj rrotulle mëndafshi të kuq — ai la pa shkruar se njerëzit në këtë rrugë nuk largohen kurrë vërtet. Ata thjesht i ndërruan devetë me trenat dhe erëzat me futbollin.