Uzbekistani Tregime: Eca Rrugën e Mëndafshit për Shtatë Ditë dhe Zbulova se Marco Polo La Shumë Gjëra Jashtë

Sheshi Registan në Samarkand në orën 6:45 të mbrëmjes shndërrohet në një nuancë ari që nuk e ke parë kurrë më parë. Pllakat blu të tri medreseve zgjohen nga gjeometria e ftohtë e Islamit dhe fillojnë të thithin nxehtësinë që po vdes e diellit. Një plak që shiste lëng shege më tha në anglisht të ndërprerë: "Ky vend ishte një arenë debatesh gjashtëqind vjet më parë—studentë nga të tri medresetë duke debatuar në shesh. Teologji, astronomi, matematikë, çdo gjë." Pastaj shtoi kripë në filxhanin tim dhe tha: "Pije. Lëng shege pa sheqer—kështu e shijon Rrugën e Mëndafshit."

Kishte të drejtë. Lëngu i shegës pa sheqer ka një aciditet të mprehtë, si amëza e gjithçkaje në këtë tokë që po zbehet. Dhe pyetja ime ishte kjo: çfarë ka mbetur në të vërtetë nga Rruga e Mëndafshit?

Uzbekistani ka një popullsi prej mbi 36 milionësh, vendi më i populluar në Azinë Qendrore dhe një nga vetëm dy kombet dyfish pa dalje në det në Tokë (tjetri është Lihtenshtajni). Për një vend të mbyllur nga toka në të gjitha anët, Rruga e Mëndafshit nuk është thjesht histori—është prova më e zhurmshme që ky komb ka pasur ndonjëherë e ekzistencës së tij në botë. Në 2026, White Wolves—ekipi kombëtar i Uzbekistanit—do të shfaqen në skenën e Kupës së Botës për herë të parë. Për shumë tifozë futbolli, kjo do të jetë hera e parë që ata kërkojnë "ku është Uzbekistani."

Dita e parë i përkiste Tashkentit. Metroja e Tashkentit nuk është thjesht një sistem tranziti—është trashëgimia më e çuditshme që Bashkimi Sovjetik la në Uzbekistan. Çdo stacion është një vepër arti e pavarur: kupola e stacionit Alisher Navoi paraqet poetët e Azisë Qendrore në mozaik; muret e stacionit Kosmonavtlar u bëjnë homazhe të gjithëve nga Yuri Gagarin te kozmonautët uzbekë. Një oficer sigurie i metrosë pa fytyrën time të huaj, ngriti vetullën dhe më bëri me dorë të kaloja—vendasit paguajnë, të huajt falas, një rregull i pashkruar i Tashkentit.

Ditën e dytë isha në trenin e shpejtësisë së lartë për në Samarkand. Jashtë dritares, peizazhi ndryshoi nga grija urbane në të bardhën e fushave të pambukut, pastaj në skajin kaf të Shkretëtirës Karakum. I riu në sediljen ngjitur përdori një aplikacion përkthimi për të pyetur nga isha, pastaj më tregoi me krenari një pamje ekrani në telefonin e tij: lajmin se Uzbekistani ishte kualifikuar për Kupën e Botës. "Abdukodir Khusanov," tha ai, duke treguar mbrojtësin njëzetvjeçar në ekran. "Ai luan për Lens. Në Francë. Tani francezët e dinë ku është Tashkenti."

Ditët e treta dhe të katërta ishin Samarkand dhe Bukhara. Pllakat blu të Samarkandit janë më të thella se sa mund të përcjellë çdo fotografi—ajo blu e veçantë duket si e nxjerrë nga fundi i Mesdheut por e tharë nën një diell të Azisë Qendrore. Në qytetin e vjetër të Bukhara-s, u humba për tri orë. Jo sepse qyteti është i madh, por sepse çdo derë gjysmë e hapur prej druri dukej se të çonte në një epokë tjetër. Një tregtar mëndafshi u ul në dyqanin e tij—mëndafsh i vërtetë, i sjellë nga Lugina e Ferganës, i lyer me të kuqe me rrënjë rubie—dhe më pa duke ngulur sytë te topi i mëndafshit të kuq për një kohë të gjatë. "E di," tha ai, "Marco Polo nuk shkroi kurrë për këtë ngjyrë. Ai tha se mëndafshi uzbek ishte i lirë, por nuk shkroi kurrë për të kuqen."

Khiva ishte dita e pestë. Ky qytet oaz i rrethuar me mure, i rrethuar nga fortifikime okre, ishte gati bosh nën diellin e mesditës. U ula në hijen e minares Kalta Minor. Një plak u afrua dhe u ul pranë meje. "Turistët vijnë në katër të pasdites," tha ai. "Mëngjesi është koha e Khivës." Heshtëm për një kohë të gjatë. Pastaj ai tregoi një flamur uzbek që valëvitej në distancë dhe tha: "E sheh atë fushë futbolli? Dikur ishte një stallë. Gjatë Rrugës së Mëndafshit, tregtarët ndërronin kuajt e tyre këtu. Tani të rinjtë godasin një top atje. Ajo që shkëmbehet ka ndryshuar, por rruga është ende e njëjta rrugë."

Dita e gjashtë u shpalos në një tren nate—Khiva kthim në Tashkent, duke ndjekur skajin e shkretëtirës. Radioja e vagonit kërciste me oldie ruse me theks të Azisë Qendrore. Jashtë dritares, tufa të rastësishme devesh dhe drita të shpërndara vezullonin. Mendova për atë që tregtari i mëndafshit në Bukhara kishte thënë, për arin e Samarkandit, për vetullën e ngritur të oficerit të metrosë në Tashkent. Pastaj hapa përmbledhjen e Ligue 1 të Abdukodir Khusanov në telefonin tim—një djalë uzbek njëzet e një vjeçar duke rrëshqitur, ndjekur, dërguar pasime të gjata nëpër një fushë franceze.

Dita e shtatë, kthim në Tashkent. Dielli ishte po aq i thatë dhe i nxehtë sa një javë më parë. Por ajo që po sillja në shtëpi nuk ishin fotografi apo suvenire—ishte përgjigjja e një pyetjeje. Rruga e Mëndafshit nuk ka "lënë" asgjë pas—ajo thjesht ka ndryshuar formën e ekzistencës. Erëzat u bënë një ekonomi futbolli; stacionet e karvanëve u bënë stacione treni me shpejtësi të lartë; mëndafshi u bë kontrata transferimi lojtarësh. Ajo që Marco Polo la jashtë nuk ishte vetëm ngjyra e atij topi të mëndafshit të kuq—ai la jashtë faktin që njerëzit në këtë rrugë nuk largohen kurrë me të vërtetë. Ata thjesht ndërrojnë devetë me trenat, dhe erëzat me futbollin.