Tôi đã đi dọc Con đường Tơ lụa bảy ngày và phát hiện Marco Polo đã bỏ sót nhiều thứ

Quảng trường Registan (Registan Square) ở Samarkand (Samarkand) vào lúc sáu giờ bốn mươi lăm phút chiều biến thành một màu vàng mà bạn chưa từng thấy. Gạch men xanh của ba madrasa tỉnh táo khỏi sự điềm tĩnh của hình học Hồi giáo, bắt đầu hấp thụ hơi nóng còn lại của hoàng hôn. Một ông già bán nước ép lựu nói với tôi bằng tiếng Anh vụng về: “Sáu trăm năm trước, nơi này là một đấu trường tranh luận — sinh viên của ba madrasa cãi nhau trên quảng trường, thần học, thiên văn, toán học, tranh luận tất cả.” Rồi ông ấy bỏ muối vào cốc của tôi và nói: “Uống đi. Nước ép lựu không đường mới nếm được hương vị của Con đường Tơ lụa.”

Ông ấy nói đúng. Nước ép lựu không đường có một vị chua gắt, giống như dư vị của tất cả những thứ đang biến mất trên vùng đất này. Và câu hỏi của tôi là: Con đường Tơ lụa cuối cùng còn lại gì?

Uzbekistan có dân số hơn 36 triệu người, là quốc gia đông dân nhất Trung Á và là một trong hai quốc gia kép không giáp biển trên thế giới (quốc gia kia là Liechtenstein). Đối với một quốc gia bị bao quanh bởi đất liền, Con đường Tơ lụa không chỉ là lịch sử — nó là bằng chứng lớn nhất về sự tồn tại của đất nước này trên thế giới. Năm 2026, đội Bạch Lang (Đội tuyển quốc gia Uzbekistan) sẽ lần đầu tiên xuất hiện trên sân khấu World Cup. Đối với nhiều người hâm mộ, đây là lần đầu tiên họ tìm kiếm 'Uzbekistan ở đâu'.

Ngày đầu tiên thuộc về Tashkent (Tashkent). Hệ thống tàu điện ngầm của Tashkent không chỉ là một phương tiện giao thông — nó là di sản kỳ lạ nhất mà thời kỳ Liên Xô để lại ở Uzbekistan. Mỗi ga là một tác phẩm nghệ thuật độc lập: mái vòm của ga Alisher Navoi (Alisher Navoi) vẽ chân dung các nhà thơ Trung Á, tường của ga Kosmonavtlar (Kosmonavtlar) tôn vinh tất cả các phi hành gia từ Gagarin đến anh hùng không gian Uzbekistan. Một nhân viên kiểm soát tàu điện ngầm thấy mặt ngoại quốc của tôi, nhướn mày, rồi vẫy tay — người địa phương quẹt thẻ, người nước ngoài miễn phí, đó là quy tắc bất thành văn của Tashkent.

Ngày thứ hai tôi trên chuyến tàu cao tốc đến Samarkand (Samarkand). Cảnh vật bên ngoài cửa sổ chuyển từ màu xám của thành phố sang màu trắng của cánh đồng bông, rồi thành màu nâu của rìa sa mạc Karakum. Người ngồi cạnh là một thanh niên, dùng phần mềm dịch hỏi tôi từ đâu đến, rồi khoe khoang hiện ảnh chụp màn hình tin tức đội tuyển Uzbekistan vượt qua vòng loại World Cup trên điện thoại. 'Abdukodir Khusanov (Abdukodir Khusanov),' anh ta chỉ vào hậu vệ trẻ hai mươi tuổi trên màn hình, 'cậu ấy chơi ở Lens. Người Pháp bây giờ biết Tashkent rồi.'

Ngày thứ ba và thứ tư là Samarkand (Samarkand) và Bukhara (Bukhara). Gạch men xanh của Samarkand sâu hơn trong ảnh — màu xanh đó giống như được vớt từ đáy Địa Trung Hải lên, nhưng bị mặt trời Trung Á sấy khô. Trong phố cổ Bukhara, tôi bị lạc ba giờ đồng hồ. Không phải vì thành phố quá lớn, mà vì mỗi cánh cửa gỗ mở ra dường như dẫn đến một thời đại khác. Một người bán tơ lụa ngồi trong cửa hàng của ông ấy — tơ lụa thật, vận chuyển từ thung lũng Fergana, nhuộm đỏ bằng rễ cây thiên thảo — ông ấy thấy tôi nhìn chằm chằm vào cuộn tơ đỏ đó rất lâu, nói: 'Anh biết không, Marco Polo chưa từng viết về màu này. Ông ấy nói tơ lụa Uzbekistan rất rẻ, nhưng ông ấy chưa từng viết về màu đỏ.'

Khiva (Khiva) là ngày thứ năm. Thành phố cổ được bao quanh bởi những bức tường đất vàng hầu như không một bóng người dưới ánh nắng giữa trưa. Tôi ngồi trong bóng râm của tháp Kalta Minor (Kalta Minor), một ông già chậm rãi bước đến ngồi cạnh tôi. 'Khách du lịch bốn giờ chiều mới đến,' ông ấy nói, 'buổi sáng là thời gian riêng của Khiva.' Chúng tôi im lặng rất lâu. Rồi ông ấy chỉ vào lá cờ Uzbekistan bay xa xa nói: 'Anh thấy không, cái sân bóng đá đó. Trước đây là một chuồng ngựa. Thời Con đường Tơ lụa, thương nhân đổi ngựa ở đây. Bây giờ thanh niên đá bóng ở đó. Thứ đổi khác rồi, nhưng con đường vẫn là con đường này.'

Ngày thứ sáu trôi qua trên chuyến tàu đêm — từ Khiva (Khiva) về Tashkent (Tashkent), xuyên qua rìa sa mạc. Radio trong toa phát ra tiếng xào xạc, phát những bài hát Nga cũ với giọng Trung Á. Thỉnh thoảng bên ngoài cửa sổ lướt qua bầy lạc đà và ánh đèn lẻ tẻ. Tôi nhớ lại lời người bán tơ lụa ở Bukhara (Bukhara), nhớ lại màu vàng của Samarkand (Samarkand), nhớ lại cái nhướn mày của nhân viên kiểm soát tàu điện ngầm Tashkent. Rồi lật ra xem video tổng hợp các trận đấu của Abdukodir Khusanov (Abdukodir Khusanov) ở Ligue 1 trên điện thoại — một thanh niên Uzbekistan hai mươi mốt tuổi lao vào tắc bóng, truy cản, chuyền dài trên sân cỏ Pháp.

Ngày thứ bảy, trở lại Tashkent (Tashkent). Nắng vẫn khô nóng như bảy ngày trước. Nhưng tôi mang về không phải ảnh và quà lưu niệm, mà là câu trả lời cho một câu hỏi: Con đường Tơ lụa không 'còn lại' gì — nó chỉ thay đổi hình thức tồn tại. Gia vị biến thành nền kinh tế bóng đá, trạm thương buôn biến thành ga tàu cao tốc, tơ lụa biến thành hợp đồng chuyển nhượng cầu thủ. Marco Polo không chỉ bỏ sót màu của cuộn tơ đỏ đó — ông ấy bỏ sót rằng những người trên con đường này chưa bao giờ thực sự rời đi. Họ chỉ đổi lạc đà lấy tàu hỏa, đổi gia vị lấy bóng đá.