Uzbekistan Mafhungo: Tôi Đi Bộ Trên Con Đường Tơ Lụa Bảy Ngày Và Phát Hiện Marco Polo Đã Bỏ Sót Rất Nhiều

Quảng trường Registan ở Samarkand lúc 6:45 chiều biến thành một sắc vàng mà bạn chưa từng thấy bao giờ. Những viên gạch xanh của ba trường madrasa thức dậy khỏi hình học lạnh lùng của Hồi giáo và bắt đầu hấp thụ nhiệt lượng đang tàn của mặt trời. Một ông già bán nước ép lựu nói với tôi bằng thứ tiếng Anh ngập ngừng: 'Nơi này từng là sân tranh luận sáu trăm năm trước — sinh viên từ cả ba madrasa tranh cãi trên quảng trường. Thần học, thiên văn, toán học, bất cứ thứ gì.' Rồi ông thêm muối vào cốc của tôi và nói: 'Uống đi. Nước ép lựu không đường — đó là cách cậu nếm Con Đường Tơ Lụa.'

Ông ấy nói đúng. Nước ép lựu không đường có vị chua sắc, như dư vị của mọi thứ trên mảnh đất này đang phai nhạt dần. Và câu hỏi của tôi là: điều gì thực sự còn lại của Con Đường Tơ Lụa?

Uzbekistan có dân số hơn 36 triệu người, là quốc gia đông dân nhất Trung Á, và là một trong hai quốc gia duy nhất trên Trái Đất bị khóa kín hai lần bởi đất liền (quốc gia còn lại là Liechtenstein). Đối với một đất nước bị phong kín bởi đất liền ở mọi phía, Con Đường Tơ Lụa không chỉ là lịch sử — đó là bằng chứng lớn nhất mà quốc gia này từng có về sự tồn tại của mình trên thế giới. Năm 2026, Sói Trắng — đội tuyển quốc gia Uzbekistan — sẽ xuất hiện trên sân khấu World Cup lần đầu tiên. Với nhiều người hâm mộ bóng đá, đây sẽ là lần đầu tiên họ tìm kiếm 'Uzbekistan ở đâu.'

Ngày thứ nhất thuộc về Tashkent. Tàu điện ngầm Tashkent không chỉ là một hệ thống giao thông — đó là di sản kỳ lạ nhất mà Liên Xô để lại ở Uzbekistan. Mỗi nhà ga là một tác phẩm nghệ thuật độc lập: mái vòm ga Alisher Navoi khắc họa các nhà thơ Trung Á bằng tranh ghép mosaic; những bức tường ga Kosmonavtlar tri ân tất cả mọi người từ Yuri Gagarin đến các phi hành gia người Uzbek. Một nhân viên an ninh tàu điện ngầm thấy khuôn mặt nước ngoài của tôi, nhướn mày, và vẫy tôi qua — dân địa phương trả tiền, người nước ngoài miễn phí, một quy tắc bất thành văn của Tashkent.

Ngày thứ hai tôi ở trên tàu cao tốc đến Samarkand. Ngoài cửa sổ, cảnh quan chuyển từ xám đô thị sang trắng cánh đồng bông, rồi sang viền nâu của Sa mạc Karakum. Chàng trai trẻ ở ghế bên cạnh dùng ứng dụng dịch để hỏi tôi từ đâu đến, rồi tự hào cho tôi xem ảnh chụp màn hình trên điện thoại: tin Uzbekistan đã vượt qua vòng loại World Cup. 'Abdukodir Khusanov,' cậu nói, chỉ vào hậu vệ hai mươi tuổi trên màn hình. 'Anh ấy chơi cho Lens. Ở Pháp. Giờ người Pháp biết Tashkent ở đâu rồi.'

Ngày thứ ba và thứ tư là Samarkand và Bukhara. Những viên gạch xanh của Samarkand đậm hơn bất kỳ bức ảnh nào có thể truyền tải — thứ xanh đặc biệt ấy trông như được nạo từ đáy Địa Trung Hải nhưng được nướng khô dưới ánh mặt trời Trung Á. Trong phố cổ Bukhara, tôi bị lạc suốt ba tiếng. Không phải vì thành phố rộng, mà vì mỗi cánh cửa gỗ hé mở dường như dẫn vào một thời đại khác. Một thương nhân tơ lụa ngồi trong cửa hàng của mình — lụa thật, mang từ Thung lũng Fergana, nhuộm đỏ bằng rễ cây thiến thảo — thấy tôi nhìn chằm chằm vào cuộn lụa đỏ rất lâu. 'Cậu biết không,' ông nói, 'Marco Polo chưa bao giờ viết về màu này. Ông ta nói lụa Uzbek rẻ tiền, nhưng ông ta chưa bao giờ viết về màu đỏ.'

Khiva là ngày thứ năm. Thành phố ốc đảo có tường bao này, được bao quanh bởi những pháo đài màu đất son, gần như trống vắng dưới ánh mặt trời giữa trưa. Tôi ngồi dưới bóng tháp Kalta Minor. Một ông già thong thả bước tới và ngồi cạnh tôi. 'Khách du lịch đến vào bốn giờ chiều,' ông nói. 'Buổi sáng là thời gian riêng của Khiva.' Chúng tôi im lặng rất lâu. Rồi ông chỉ về phía một lá cờ Uzbek xa xa đang bay và nói: 'Cậu thấy sân bóng đá kia không? Nó từng là chuồng ngựa. Thời Con Đường Tơ Lụa, các thương nhân đổi ngựa ở đây. Giờ bọn trẻ đá bóng ở đó. Thứ được trao đổi đã thay đổi, nhưng con đường vẫn là con đường ấy.'

Ngày thứ sáu trải ra trên một chuyến tàu đêm — từ Khiva về Tashkent, men theo rìa sa mạc. Radio trong toa tàu rè rè những bài hát Nga xưa với giọng Trung Á. Ngoài cửa sổ, thỉnh thoảng vài đàn lạc đà và những ánh đèn rải rác vụt qua. Tôi nghĩ về điều người thương nhân tơ lụa ở Bukhara đã nói, về sắc vàng của Samarkand, về cái nhướn mày của nhân viên an ninh tàu điện ngầm ở Tashkent. Rồi tôi mở video highlight Ligue 1 của Abdukodir Khusanov trên điện thoại — một chàng trai Uzbek hai mươi mốt tuổi trượt bóng, đuổi bóng, phất những đường chuyền dài khắp mặt sân Pháp.

Ngày thứ bảy, trở lại Tashkent. Mặt trời vẫn khô và nóng như một tuần trước. Nhưng thứ tôi mang về nhà không phải ảnh chụp hay quà lưu niệm — đó là câu trả lời cho một câu hỏi. Con Đường Tơ Lụa không 'để lại' bất cứ thứ gì — nó chỉ thay đổi hình thức tồn tại. Gia vị trở thành nền kinh tế bóng đá; trạm đoàn lữ hành trở thành ga tàu cao tốc; tơ lụa trở thành hợp đồng chuyển nhượng cầu thủ. Điều Marco Polo bỏ sót không chỉ là màu sắc của cuộn lụa đỏ kia — ông đã bỏ sót sự thật rằng những con người trên con đường này không bao giờ thực sự rời đi. Họ chỉ đổi lạc đà lấy tàu hỏa, và gia vị lấy bóng đá.