Эпĕ Çип çулĕпе çичĕ кун утрăм, Марко Поло нумай япала çырса хăварманнине тупрăм

Самаркандри Регистан лапамĕ каçхи 6:45 чухне эсир нихăçан та курман ылтăн тĕслĕ пулать. Виçĕ медресен кăвак черепицисем ислам геометрийĕн шăнкăравлăхĕнчен вăранаççĕ, хĕвел анăçĕнчи ăшăна тытма тытăнаççĕ. Парне сутакан ватă çын манăнпа акăлчанла хытă калаçать: 'Кунта алтă çĕр çул каялла тавлашу вырăнĕ пулнă — виçĕ медресе студенчĕ лапамра хирĕçнĕ, теологи, астрономи, математика, мĕн çинчен çеç мар.' Кайран вăл ман стакана тăвар хучĕ, каларĕ: 'Ĕç. Парне шĕвекне сахăрсăр ĕçсен, Çип çулĕн тутине туйма пулать.'

Вăл тĕрĕс каларĕ. Сахăрсăр парне шĕвекĕн çивĕч экшĕнлĕх пур, çак çĕр çинче пĕтсе пыракан мĕнпур япалан юлашки тути евĕр. Манăн ыйту вара: Çип çулĕ çинче мĕн юлнă-ха?

Узбекистан халăх йышĕ 36 миллионран иртет, Вăтам Азире чи нумай халăхлă çĕршыв, тата тĕнчере иккĕ хутчен тинĕс çук çĕршывсенчен пĕри (тепĕрри — Лихтенштейн). Тинĕсрен тăватă енчен хупăрланнă çĕршыв валли Çип çулĕ истори çеç мар — вăл çак çĕршывăн тĕнчере пулнине чи хытă кăтартакан çирĕплетӳ. 2026 çулта Шурă кашкăрсем (Узбекистан наци команди) пĕрремĕш хут Тĕнче кубокĕ сцени çинче пулĕç. Нумай фан валли ку вĕсен 'Узбекистан ăçта?' тесе шырамалли пĕрремĕш хут.

Пĕрремĕш кун Ташкента паллă. Ташкент метро системи транспорт çеç мар — вăл совет саманинче Узбекистанра юлнă чи тĕлĕнтермĕшлĕ еткерлĕх. Кашни станци хăй тĕллĕ ӳнер ĕçĕ: Alisher Navoi станцин куполĕ çинче Вăтам Ази поэчĕсен портречĕсем, Kosmonavtlar станцин стенисенче Гагаринтан пуçласа Узбекистан космонавчĕсене çити мĕнпур космонавта чыслаççĕ. Метро контролерĕ манăн ют çын пичĕ-куçне курсан, çамкине çĕклерĕ, унтан алă сулчĕ — вырăнтисем картăпа çӳреççĕ, ют çынсем телейлĕ, ку Ташкентри çырманă правилă.

Иккĕмĕш кун эпĕ Самарканда каякан хăвăрт поезд çинче. Чӳречерен хула сăрă тĕсĕ хирсен шурă тĕсне куçать, кайран Каракум пушхирĕн хĕррине çити хăмăр тĕс пулать. Юнашар çамрăк, куçару программипе манран ăçтан килнине ыйтать, кайран хăйĕн телефонĕнче Узбекистан командин Тĕнче кубокне тухни çинчен хыпар кăтартать. 'Abdukodir Khusanov,' вăл экран çинчи çирĕм çулти çамрăк хӳтĕлевçе кăтартса каларĕ, 'вăл Лансра вылять. Французсем халĕ Ташкента пĕлеççĕ.'

Виççĕмĕш тата тăваттăмĕш кунсем Самаркандпа Бухара. Самаркандăн кăвак черепицисем ӳкерчĕкрисенчен тарăнрах — çав кăвак тĕс Вăтаçĕр тинĕсĕн тĕпĕнчен кăларнă пек, анчах Вăтам Ази хĕвелĕ типĕтнĕ. Бухара ватă хулинче эпĕ виçĕ сехет çухалтăм. Хула пысăк пулнăран мар, анчах уçăлнă кашни алăк хыçĕнче тепĕр саманана лекнĕ пек. Пӳртре пурçăн сутакан ларать — чăн пурçăн, Фергана айлăмĕнчен илсе килнĕ, марена тымарĕпе сăрланă хĕрлĕ — вăл манăн çав хĕрлĕ пурçăн çине нумай пăхнине курсан каларĕ: 'Эсĕ пĕлетĕн-и, Марко Поло ку тĕс çинчен çырман. Вăл Узбекистан пурçăнĕ йӳнĕ тесе каланă, анчах хĕрлĕ тĕс çинчен çырман.'

Хива пиллĕкмĕш кун. Çак сарă хӳмепе хупăрланнă ватă хула кăнтăрла хĕвел айĕнче пушă яхăн. Эпĕ Калта Минор минарет çăлтăрĕнче ларатăп, ватă çын явашшăн çитсе юнашар ларчĕ. 'Туристсем каçхи 4 сехетре çеç килеççĕ,' вăл каларĕ, 'ирхине Хива хăйĕн вăхăчĕ.' Эпир нумай шăпланă. Кайран вăл инçетре çилленекен Узбекистан ялавне кăтартса каларĕ: 'Эсĕ курăн-и, çав футбол уйĕ. Малтан лаша карта пулнă. Çип çулĕ чухне сутăçсем кунта лаша улăштарнă. Халĕ çамрăксем унта футбол выляççĕ. Улăштаракан япаласем улшăннă, анчах çул çав çул.'

Улттăмĕш кун каçхи поездра иртрĕ — Хиваран Ташкента таврăннă чухне, пушхир хĕррипе. Вагонра радиошăнкăрав шăпăлтатать, Вăтам Ази акцентлă вырăсла ватă юрăсене янăратать. Чӳречерен хăш-пĕр тĕве кĕтĕвĕсем тата çутă пăнчисем курăнаççĕ. Эпĕ Бухарари пурçăн сутаканăн сăмахĕсене аса илтĕм, Самаркандăн ылтăн тĕсне, Ташкент метрори контролерăн çамкине. Кайран телефонран Abdukodir Khusanovăн Франци чемпионатĕнчи матчĕсен пуххисене кăлартăм — çирĕм пĕр çулти Узбекистан çамрăкĕ Франци уйĕнче вĕçсе каять, хирĕç çапать, хăвалать, инçе парать.

Çиччĕмĕш кун, Ташкента таврăнни. Хĕвел çичĕ кун каяллах пек типĕ ăшă. Анчах эпĕ таврăннă чухне ӳкерчĕксемпе асăнмалли япаласем çеç мар, ыйту хуравне те илсе килтĕм: Çип çулĕ 'юлман' — вăл çеç пулнă майне улăштарнă. Чĕвĕ футбол экономикине куçнă, караван-сарайсем хăвăрт поезд станцисем пулнă, пурçăн футболистсен куçăм контракчĕсем пулнă. Марко Поло çырса хăварманни çав хĕрлĕ пурçăн тĕсĕ çеç мар — вăл çак çул çинчи çынсем нихăçан та чăннипех кайманнине çырман. Вĕсем çеç тĕвене поездпа, чĕвĕне футболпа улăштарнă.