Ar fy nhŷ olaf yn Petra (Petra), rhoddodd bachgen Bedouin (Bedouin) gwpan o de i mi—dywedodd fod ei daid wedi gweld Lawrence (Lawrence)

Ar fy nhŷ olaf yn Petra (Petra), rhoddodd bachgen Bedouin (Bedouin) gwpan o de i mi—dywedodd fod ei daid wedi gweld Lawrence (Lawrence)

Y metr olaf o'r Si (Siq). Ar ôl 1.2 cilomedr o gulni, mae'r llwybr craig yn hollti'n sydyn—Trysorlys Al-Khazneh (Al-Khazneh). Nid mewn llun, nid ar glawr National Geographic, nid yn ffilm Indiana Jones—mae yno go iawn, wedi'i rannu'n ddwy gan olau'r bore sy'n llithro drwy hollt yn y graig, hanner yn lliw rhosyn aur, hanner ynghudd yn y cysgod. Clywais rywun y tu ôl i mi yn dweud 'Alhamdulillah' yn Arabeg. Sefais yno, yn petruso rhwng anadlu ac atal fy anadl am ychydig eiliadau.

Yna edrychais yn ôl ar y Si (Siq)—y llwybr craig yr oeddwn newydd ei gerdded, wedi'i lyfnhau gan garnau ceffylau a chamelod dros ddwy fil o flynyddoedd—a dechrau cofio sut y dechreuodd hyn i gyd.

Dair wythnos yn ôl, eisteddwn ar gadair yn Beijing (Beijing) yn gwylio gêm ragbrofol Cwpan y Byd. Tîm Gwlad Iorddonen yn erbyn gwrthwynebydd na allaf gofio ei enw. Fflachiodd baner ar y sgrin—'The Chivalrous' (Y Marchogion)—a baner nad oeddwn yn ei hadnabod. Ni wyddwn ble roedd Gwlad Iorddonen, beth oedd yr iaith a siaradent, na pham roedd y tîm hwn yn galw ei hun yn 'Farchogion'. Roedd rhywun yn y gynulleidfa yn canu anthem genedlaethol allan o diwn, a llithrodd y camera dros wyneb cefnogwr o Wlad Iorddonen—roedd ei wyneb wedi'i baentio â baner goch, gwyn a du, a'i lygaid yn llawn rhywbeth yr oeddwn yn credu a welir dim ond ar ôl ennill gêm. Nid wyf yn cofio canlyniad y gêm. Ond cofiaf agor fy mhorwr a theipio 'jordan travel'.

Mae Amman (Amman) yn ddinas a adeiladwyd ar saith bryn. Gyrrodd y tacsi o'r maes awyr i fyny'r bryniau, a throwdd y gyrrwr y radio i sianel Libanus yn chwarae hen ganeuon Fairuz, yna dywedodd wrthyf gan ddefnyddio ap cyfieithu: 'Mae ffyrdd Amman ac amynedd pobl Gwlad Iorddonen yr un peth—maent yn troelli, ond maent bob amser yn cyrraedd.' Gollyngodd fi wrth ddrws bwyty o'r enw Hashem (Hashem)—sydd wedi bod ar agor am dros chwe deg mlynedd heb gau, a dim ond tair eitem ar ei fwydlen: hummus, falafel, a bara pita. Taflodd y gweinydd bentwr o fara pita ar y lliain plastig a dweud cyfres o bethau mewn Arabeg cyflym. Ni ddeallais, ond cyfieithodd cwsmer cyfagos gan chwerthin: 'Dywedodd—bwyta'n gyntaf, yna siarad.'

Y bore wedyn am chwech, sefais wrth fynedfa Petra (Petra). Os mai dim ond un diwrnod sydd gennych yn Gwlad Iorddonen, dylech roi eich holl amser i Petra. Mae pob can metr o'r Si (Siq) yn hinsawdd ficro wahanol—sŵn twristiaid wrth y fynedfa, ond wrth fynd yn ddyfnach, dim ond sŵn y gwynt a'ch camau eich hun a glywir. Ar y waliau craig, weithiau gwelir olion cysegrfeydd hynafol a systemau dŵr, a'r cerrig wedi'u cerfio gan wynt a dŵr i siapiau cyhyrau. Tua'r 800fed metr, aeth bachgen Bedouin (Bedouin) yn marchogaeth mul heibio, gan droi ei ben a dweud: 'Yn fuan.'

Ar ôl uchafbwynt diwedd y Si (Siq), eisteddais ar ris carreg gyferbyn â'r Trysorlys (Al-Khazneh). Roedd twristiaid yn brysur yn tynnu lluniau, yn postio ar Instagram, yn gwirio tudalennau'r canllaw. Dim ond un person oedd heb symud—bachgen Bedouin (Bedouin) tua 13-14 oed, â sgarff coch a gwyn am ei ben, yn pwyso yn erbyn colofn garreg. Edrychodd arnaf, yna tywalltodd gwpan o de poeth o'i thermos a'i estyn i mi. 'Te mintys,' meddai, 'Rydych wedi dringo cyhyd, mae eich dŵr wedi mynd.' Roedd y te'n felys, gyda llawer o siwgr. Gofynnais iddo pa mor hir roedd wedi byw yn Petra. Dywedodd: 'Rwyf yma erioed. Mae fy nhaid yma hefyd. Dywedodd ei fod wedi gweld Lawrence (Lawrence).' Gollyngodd y cwpan a phwyntio i lawr—at y 800 o risiau i'r Mynachlog (Ad-Deir)—'Os ydych am fynd yno, ewch nawr. Mae'n rhy boeth yn y prynhawn.'

Nid oes angen unrhyw addurn ar awyr nos Wadi Rum (Wadi Rum). Tynnodd y tywysydd Bedouin (Bedouin) lwybr y jeep y bore wedyn yn y tywod â'i droed, yna adroddodd stori wrthyf: roedd ei deulu wedi byw yma am saith cenhedlaeth, a phob cenhedlaeth wedi rhoi enw newydd i'r anialwch. 'Nid yw'r anialwch yn newid,' meddai, 'ond mae'r rhai sy'n edrych arno yn newid. Felly mae'n rhaid i'r enwau newid hefyd.' Cynheuodd lamp olew a'i hongian y tu allan i'r babell—yr unig ffynhonnell golau dynol o fewn hanner can cilomedr—yna pwyntiodd tuag at y Llwybr Llaethog: 'Gweler y wregys sêr honno, rydym yn ei galw'n 'amrannau camel'. Edrychais am amser hir, a theimlais fod yr enw hwn yn fwy cywir na 'Llwybr Llaethog'.

Nid oes tonnau ar y Môr Marw (Dead Sea). Rydych yn cerdded i mewn, mae'r dŵr yn eich gwthio i fyny, ond pan geisiwch sefyll, mae'n teimlo'n drymach nag arfer—mae holl ddisgyrchiant y byd wedi'i grynhoi yn eich fferau. Buais yn arnofio ar y wyneb am bymtheg munud, yn edrych ar Israel yr ochr arall, ac ar ffordd anialwch Gwlad Iorddonen y tu ôl, yn ceisio cydosod holl ddarnau'r daith hon. Mae Gwlad Iorddonen yn wlad sydd heb olew ond sydd wedi agor ei drysau i dros dair miliwn o ffoaduriaid. Ei cherdyn busnes yw Petra (Petra), ond ei hesgyrn yw amynedd. Yr amynedd hwnnw sy'n troi cerrig yn demlau, anialwch yn gartref, a gwesteion yn anrhydedd.

Ar y diwrnod yr ymadawn, dychwelais i'r caffi hwnnw yn Amman (Amman). Adnabu'r perchennog fi, a gweinyddodd goffi Arabaidd i mi—heb siwgr, gyda gwaddod trwchus ar y gwaelod. Trochodd ei fys yn y coffi a oedd wedi gorlifo dros ymyl y cwpan, a thynnodd gylch bach ar y bwrdd, gan ddweud: 'Dyma Petra (Petra). Byddwch yn dod yn ôl.' Gofynnais pam. Pwyntiodd at amserlen gemau tîm Gwlad Iorddonen ar y wal. 'Oherwydd y tro nesaf y bydd Gwlad Iorddonen yn chwarae, byddwch yn gwylio.'