U Dalela Afurika Tshipembe: U Vhavha Nga Tshifhinga Tshithihi, U Pembelela Nga Tshifhinga Tshithihi

Lwendo lwa Afurika Tshipembe lwo thoma vhukuma, a si tshikhafukhoni, a si na kha fasiṱere ya nṱha ha hotela musi ndi tshi thoma u vhona Thavha Ya Ṱafula lwa u thoma, fhedzi musi tshikepe tsha Robben Island tshi tshi khou tuwa nga u ongolowa tshikafheni. Muya wa lwanzhe wa Cape Town wo vha u khwaṱhe, u tshi nga tshanḓa tshi tshi khou ṱuṱuwedza muthu u humela murahu. Murahu ha tshikepe V&A Waterfront yo vha i kha ḓi penya, Thavha Ya Ṱafula yo vha yo fhumudza yo lala murahu ha ḓorobo, makole a tshi wisa u bva nṱhani ha thavha, u tshi nga mafhi matswu o vhibvaho a tshi khou wela nga u ongolowa kha thavha yo swayaho. Muanḓamalwo o ri, uyu muvhiga wa mafhi u vhidzwa "tshivhala tsha ṱafula" nga vhadzulapo. Ndo sedza wo fukedza ḓorobo, nda ṱavhanya u pfesesa: vhude ha Afurika Tshipembe a si u dzumbisa vhuṱungu, ndi u tendela vhuṱungu na ḓuvha u vha hone nga tshifhinga tshithihi.

Kha Robben Island tshithu tsha ndeme vhukuma ndi u fhumudza. Tshiṱokisi tshe Mandela a dzula tsho vha tshi si na maanḓa, tsho konda, tshi fhasi, tsho kunakela, fhasi ho vha hu na muṱego wo hwesaho, khonani hu na bakethi ya tsimbi. Vhafumi vha fhira kha muṋango nga u tevhekana, tshikhondwa tsha muthu tsho vha tsho vhewa fhasi. Muṅwe muanḓamalwo o vha e muvhulaha wa politiki wa kale, ha ngo ṱuṱuwedza maḓipfele, o sumba fhethu ha u gemba a ri vhathu vhanzhi vho huvhadzwa maṱo nga ḓuvha. Mandela o bva tshiṱokisini a sa shandukisa miṅwaha ya 27 u ita u vhofholowa, a i shandukisa u ita ṱafula ya u haseledza. Hezwi zwi pfalwa sa mafhungo a vhahali vhahulwane, fhedzi musi wo ima kha hetsho tshiṱokisi tshiṱuku, zwi nga muthu o itaho tsheo i konḓaho nga maanḓa: A thi nga tendeli vhuṱungu u bvela phanḓa u langa heḽi shango.

U humela Cape Town, mivhala ya Bo-Kaap ya u bvisa muthu kha muvhala wa mutavha. Nḓila fhasi ha Signal Hill a dzi rembuluwi nga maanḓa, fhedzi dzindzhi dzi vhalaho u vha muthihi u fhira muṅwe: mutavha-u-tswuka, pinki ya rose, ṱaḓa ḽa lamula, buluu ya lwanzhe, zwi tshi nga muthu o khethekanya mbofholowo u ita mivhala, a i sona kha dzindzhi. Hengefha ho vha hu tshitshavha tsha Cape Malay, vhokhotsi vhanzhi vho ḓiswa Kapa Vhuṱa nga vhushavha ha dzikhalamu. Vhaṅwe vha ri, musi vhupuli vhu tshi fheliswa, vhadzulapo vha kona u vha na dzindzhi dzavho, vha sona luvhondo lwa lutombo lwa muvhala mutswu u ita mivhala yo penya-vhalaho. A zwo ngo itelwa u dzhielwa tshifanyiso nga vhafumi, zwo itelwa u vhudza shango: muṋango wanga, fasiṱere yanga, vhutshilo hanga, a hu tsha vha hone hu tshi langiwa nga vhaṅwe.

Fhedzi Afurika Tshipembe a i ni ṋei kha khadi ya poswo fhedzi. Nḓilani ya u ya Soweto, dzindzhi dza nṱha dza Johannesburg dza thoma u bva murahu, selithaneni hu vhonala dzindzhi dza thini, tshitori tsha u vhada nyama, goloi ya u lugisa na luvhondo lwa u tswaya. Bada ya Vilakazi yo vha i na mbilaelo, nnḓa ha hayani ha Mandela ho vha hu vhathu vha tshi rekisa zwikhumbuso, vhana vhe vha vha si kule vho vha vha tshi khou raha bolo kha mavu a mushubi. Zwigo zwo vha zwi matombo mavhili, milayini ya selithaneni ya shumisa muhumbulo. Muṅwe mutukana muṱuku o ambara gu ḽa kale ḽa Bafana Bafana, milenzhe yawe yo vha yo ṱavhanya, musi o no fhira vhaṅwe a humela murahu a sea. Vho vha vha sa khou tamba sa zwiito zwa u gudiswa, zwi tshi nga nḓila ya muthu: kha tshikhala tshi sa fheleli, u ṋea muvhili wau dakalo.

Dakalo ḽa Soweto a ḽi leluwi. Haydeni ya Hector Pieterson i tsini, zwifanyiso zwa mvuwo ya vhagudiswa ya 1976 zwi kha ḓi ita uri muthu a sale a sa koni u amba. Afurika Tshipembe ndi shango ḽine ḽa vhavha nga tshifhinga tshithihi ḽa pembelela, bolo ndi tsumbaidzo ya u fulufhela. A i iti uri miloro i siho, nahone a i tendeli vhathu u sedza miloro fhedzi. Musi bolo i tshi gidimedzela, lushaka, nyambo, mbuelo, ḓivhazwakale zwi kha ḓi vha hone, fhedzi hu na tshifhinga tsha minute dza 90, vhathu vha ṱoḓa u huwelela kha sia ḽithihi.

Nga matsheloni u ya Stellenbosch, masimi a waini a vhala tshiṅwe tshipiḓa tsha Afurika Tshipembe. Tshikhoumbani tshedza tsha leluwa, migomo ya oak, dzindzhi dza luvhondo lutswu, mitsipitsipi ya waini yo lugiselwaho zwavhuḓi, zwo vha zwo nakaho sa tshifanyiso tsha kale tsha Yuropa. Pinotage kha tshigubelo yo vha na munukho wa fola na mitshelo yo ṱahisaho, kule vhashumi vha tshi fhedza mushumo wa ḓuvha, murunzi wavho u tshi kokomedzwa nga ḓuvha. Vhude ha hafha hu na lutambwa lwo ṱanganaho: u dzhenelela ha dzikhalamu, mavu, vhashumi, u kovhekana ha mupfumi, zwoṱhe zwo dzumbama murahu ha bodelo ya waini. U kovhela ha ḓuvha ho takalela, fhedzi u takalela a si phindulo. Afurika Tshipembe i mangadza ngauri a i khethekanyi tshivhumbeo na ḓivhazwakale.

Nga vhusiku haḽo fhethu ha waini ho vha hu na muthu a tshi khou imba nga u fhumudza, tshigumulamu tsha tshigubelo tshi tshi khou penya kha mutalo wa golidene wa u fhedza, u tshi nga na miloro ya kale yo leluwaho.

Matsheloni a tevhelaho ndo namela Thavha Ya Ṱafula hafhu, mafhi a tshi khou wisa u bva nṱhani ha thavha, ḓorobo, ḽivhula, Robben Island na masimi a waini o vha o vho kandekanywa u ita mapu muhulwane. U ima nṱhani ha thavha u sedza Cape Town, hu na vhukwila ho sa tendei: kha tshiṅwe sia ho vha hu lwanzhe, kha tshiṅwe ho vha hu ḓorobo, kha tshiṅwe ho vha hu tshiṱokisi tsha kale, kha tshiṅwe ho vha hu vhupo ha mivhala. Lwendo lwa Afurika Tshipembe lwo konḓa afho. Zwi konḓa u amba uri ndi lwa vhuhulwane fhedzi, ngauri vhuhulwane vhu na u sa lingana selithaneni halo; nahone zwi konḓa u amba uri zwo lemelwa fhedzi, ngauri u lemelwa hu na vhathu vha tshi khou imba, vha tshi tshina, vha tshi vhula goloi ya u vhada, vha tshi raha bolo u ya kha u kovhela ha ḓuvha.

Ndi ngazwo musi hu na mafhungo a uri Bafana Bafana vho dzhena vhukuma kha vha 32 vha World Cup ya 2026, ndo vha ndi songo mangala uri heḽi shango ḽi ḓo vha ḽi tshi khou tshimbidzwa sa u thoma hafhu ha magetsi. Bolo ya Afurika Tshipembe yo vha yo bviswa kha mitambo ya shango nga tshikau tsha muvhala, ya dovha ya fhumudza lwa tshifhinga tshilapfu, ya humelela, ya bva, ya sa dzhiiwi. Fhedzi vhusiku haḽo, dzibara, dzithekisi, radio na tshitori tsha Soweto tsha maṱungu a vho vha vha tshi khou huwelela dzina ḽithihi. U vuwa ha Bafana Bafana a si mafhungo a mitambo fhedzi, zwi tshi nga muano wo lengedzwaho wa lushaka: ri kha ḓi vha hone, ri nga kundwa miṅwaha minzhi, fhedzi a ri nga si vhe hone tshoṱhe.

Nga murahu ndo ṱangana na muṱuwi o ambara gu ḽa lushaka ḽa tshipiḓa kha bada ya Cape Town. O ri, World Cup ya 2010 yo ita uri shango ḽi vhone Afurika Tshipembe, World Cup ya 2026 i ita uri Afurika Tshipembe ḽi ḓivhone. Nnḓa ha fasiṱere, luvhondo lwa mivhala lwa Bo-Kaap lwo penya, mafhi a Thavha Ya Ṱafula a thoma u wisa hafhu. O takuwa redio, muṱalutshedzi o vha a tshi khou dovholola tshigoli tsha u wina, ipfi ḽo vha ḽo ṱahisetshedza. A thi ngo pfesesa vhukuma mafhungo o ṱanganaho a Tshizulu na Tshiisimane, fhedzi ndo pfesesa u sea haḽo.

Musi ndi tshi tuwa Afurika Tshipembe, kha ṱhoho yanga a ho ngo vha na fhethu huthihi ha u dalela, fhedzi zwiṱangadzime zwo ṱanganaho: u fhumudza hu sa ṱoḓi u fhela kha tshiṱokisi tsha Robben Island, mivhala i ambao nga maanḓa kha luvhondo lwa Bo-Kaap, milenzhe ya vhana vha Soweto i tshi khou gidimisa bolo kha mushubi, tshigubelo tsha waini yo salaho Stellenbosch nga u kovhela ha ḓuvha, na tshifanyiso tsha mafhi a Thavha Ya Ṱafula a tshi khou fukedza ḓorobo nga u ongolowa. Afurika Tshipembe a si fhethu ha lwendo lu leluwaho, fhedzi ndi fhethu hu itaho uri muthu a vhe na vhulapfu. I gudisa vhafumi tshithu tshithihi: u rembulula a si u hangwa tsho fhiraho, ndi u humbula tsho fhiraho, nahone u kha ḓi tshi ṱoḓa u phasela muthu wa selithaneni bolo.