სამხრეთ აფრიკაში მოგზაურობა: ტკივილი და ზეიმი — ერთად

სამხრეთ აფრიკაში მოგზაურობა ნამდვილად არ დაწყებულა აეროპორტში, არც სასტუმროს ფანჯრიდან მაგიდის მთის (Table Mountain) პირველ ხილვაზე — არამედ იმ საბორნე მომენტში, როცა რობენ აილენდის ბორანი ნაპირს ცდებოდა. კეიპტაუნის ზღვის ქარი ხისტი იყო, ვითომ ვიღაცის ხელი წარსულის მიმართულებით მიგდებდა. კიჩოს უკან V&A Waterfront ისევ ანათებდა, მაგრამ მაგიდის მთა ჩუმად იყო ქალაქის ზურგს უკან; ღრუბელი მისი ბრტყელი მწვერვალიდან ჩამოედინებოდა, როგორც თეთრი ჩანჩქერი. გიდმა თქვა, ამ ღრუბელს „სუფრა“-ს ეძახიანო. მე ის ქალაქს რომ ფარავდა, უეცრად მივხვდი: სამხრეთ აფრიკის სილამაზე ტკივილს არასდროს მალავს — ის ტკივილსაც და მზესაც ერთდროულად ტოვებს.

რობენ აილენდზე ყველაზე მძიმე — სიჩუმე იყო. მანდელას საკანი არ იყო თეატრალური — ვიწრო, დაბალი, სუფთა, იატაკზე მხოლოდ თხელი ლეიბი, კუთხეში — რკინის ვედრო. ტურისტები რიგ-რიგად ჩაუვლიდნენ კარს, ნაბიჯებს ყველა იმჩევდა. ყოფილი პოლიტპატიმარი-ექსკურსიამძღოლი არ თეატრალიზებდა, მხოლოდ კარიერზე მითითა: „აქ ბევრს მზემ თვალები დაუზიანა.“ მანდელამ მოგვიანებით საპყრობილე დატოვა, 27 წელი კი არ აქცია შურისძიებად, არამედ მოლაპარაკების მაგიდად. ეს ისე ჟღერს, თითქოს მხოლოდ დიადი ბიოგრაფიებიდან უნდა იყოს ცნობილი, მაგრამ იმ პატარა საკნის წინ მდგომი, ის უფრო იმ რთულ გადაწყვეტილებას ჰგავს, რომელიც ადამიანმა მიიღო: მე სიძულვილს არ მივცემ უფლებას, განაგრძოს ქვეყნის მართვა.

კეიპტაუნში დაბრუნებულმა, Bo-Kaap-ის ფერებმა მაშინვე გამომიყვანეს ნაცრისფერიდან. სიგნალ ჰილის ძირში ქუჩები მკვეთრი რელიეფის გარეშე იყო, მაგრამ სახლები — ერთი მეორეზე უფრო კაშკაშა: პიტნის მწვანე, ვარდისფერი, ლიმნის ყვითელი, ზღვის ლურჯი — თითქოს ვიღაცამ თავისუფლება საღებავებად დაშალა, სახლ-სახლ დააყენა. ეს ისტორიულად კეიპ-მალაიზიური უბანი იყო — მათი წინაპრები კოლონიური ვაჭრობით კეთილი იმედის (Cape of Good Hope) კონცხზე მონებად მოიყვანეს. ისტორია ამბობს, მონობის გაუქმების მერე, მოსახლეობამ საბოლოოდ მიიღო სახლები, ზედ კი თეთრი კედლები ყველაზე ინტენსიურ ფერებში გადაღება — იმის გამო არა, რომ ტურისტული ფოტო გადაეღოთ, არამედ, რომ სამყაროს ეთქვათ: ჩემი კარი, ჩემი ფანჯარა, ჩემი ცხოვრება — ბოლოს, მე მეკუთვნის.

მაგრამ სამხრეთ აფრიკა არ გაგაჩერებს მხოლოდ ღია ბარათებზე. სოვეტოსკენ მიმავალ გზაზე, იოჰანესბურგის მაღალი შენობები ნელ-ნელა უკან რჩებოდნენ, მათ ნაცვლად — თუნუქის ქოხები, მწვადის სადგომები, ავტოფარეხები, გრაფიტი. ვილაკაზის ქუჩა ხმაურიანი იყო, მანდელას სახლის წინ სუვენირები იყიდებოდა, მოშორებით ბავშვები მტვერში ბურთაობდნენ. კარი — ორი ქვა, გვერდითი ხაზი — წარმოსახვით. ერთ პატარა ბიჭს ძველი Bafana Bafana-ს მაისურა ეცვა, ძალიან სწრაფი იყო, მეტოქეს გასცდა, უკან მოიხედა, გაიცინა. ისინი ისე თამაშობდნენ, როგორც ინსტიქტი: არასრულყოფილ მიწის ნაკვეთზე, სხეულს ბედნიერებას ანდობდნენ.

სოვეტოს ბედნიერება არაა მსუბუქი. ჰექტორ პიტერსონის მემორიალი იქვე, ახლოსაა, 1976-ის სტუდენტური აჯანყების ფოტოები ისევ ისეა, რომ სიტყვები გეკარგება. სამხრეთ აფრიკა — ის ქვეყანაა, რომელიც ერთდროულად ტკივილსაც გრძნობს და ზეიმობს, ხოლო ფეხბურთი — მისი ყველაზე გულახდილი გამოხატულება. ის ისე არ იქცევა, თითქოს ჭრილობები არ არსებობდეს, მაგრამ არც იძლევა საშუალებას, რომ მხოლოდ ჭრილობებს უყურო. როცა ბურთი იგორებს, რასა, ენა, შემოსავალი, ისტორია — ყველაფერი ისევ იქაა, მაგრამ ცხრაა წუთი მაინც იმავე მიმართულებით ყვირიან.

საღამოს სტელენბოშში (Stellenbosch), ვენახებმა მეორე სამხრეთ აფრიკა აჩვენეს. ხეობაში სინათლე რბილდებოდა, მუხის კასრები, თეთრი კედლები, ნაჭრილად მოვლილი ვაზის რიგები — ყველაფერი ისე, როგორც ძველი ევროპული სურათი. ჭიქაში Pinotage-ს თამბაქოსა და მუქი ხილის გემო ჰქონდა, მოშორებით მუშები მუშაობას ამთავრებდნენ, ჩრდილები მზის ჩასვლისგან იწელებოდა. აქაური სილამაზე რთული იყო: კოლონიალიზმი, მიწა, შრომა, სიმდიდრის განაწილება — ყველაფერი ერთი ბოთლის უკან იმალებოდა. მზის ჩასვლა ნაზი იყო, მაგრამ სინაზე — პასუხი არ იყო. სამხრეთ აფრიკაში ყველაზე დაუვიწყარი ისაა, რომ ის ლანდშაფტსა და ისტორიას ცალ-ცალკე არასდროს ყიდის.

იმ საღამოს, ვენახის მდელოზე, ვიღაც ჩუმად მღეროდა — ფიალის კიდეზე ბოლო ოქროსფერი სხივი ირეკლებოდა, თითქოს ძველ ჭრილობებსაც ოდნავ არბილებდა.

მეორე დილით, მაგიდის მთაზე (Table Mountain) ისევ ავედი, ღრუბლის მასა ქედიდან იღვრებოდა — ქალაქი, ყურე, რობენ აილენდი, მოშორებული ღვინის სოფლები — ყველაფერი გიგანტურ რუკაზე იყო ჩამოწოლილი. მთის მწვერვალიდან კეიპტაუნის ყურება არარეალურ სივრცის განცდას ქმნის: ერთი მხარეს — ზღვა, მეორეზე — ქალაქი, ერთ მხარეს — ციხის ნანგრევები, მეორეზე — ფერადი უბნები. აი, სამხრეთ აფრიკაში მოგზაურობის სირთულეც: ძნელია, მხოლოდ მის სიდიადეზე ილაპარაკო, როცა სიდიადის გვერდით უთანასწორობაა; ისევე ძნელია, მხოლოდ მის სიმძიმეზე ისაუბრო, რადგან იქვე ვიღაც მღერის, ცეკვავს, ანთებს მწვადს, ბურთს მზის ჩასვლისკენ ურტყამს.

ამიტომ, როცა 2026-ის მსოფლიო ჩემპიონატზე Bafana Bafana-მ 32-ეულში იაფეთქა, სულაც არ გამკვირვებია, რომ ქვეყანა ისე გამოცოცხლდა, თითქოს თავიდან ჩაერთო. სამხრეთ აფრიკის ფეხბურთი ოდესღაც რასობრივმა სეგრეგაციამ მსოფლიო ასპარეზიდან მოხსნა, შემდეგ კი დიდხანს იმეორებდა — სიჩუმე, გამოთიშვა, იმედგაცრუება. მაგრამ იმ ღამეს, ბარებიდან, ტაქსებიდან, რადიოდან, სოვეტოს ქუჩის კუთხის მაღაზიებიდან — ყველგან იგივე სახელი იძახდა. Bafana Bafana-ს აღორძინება მხოლოდ სპორტული ამბავი კი არა, დაგვიანებულ ეროვნულ დეკლარაციას ჰგავდა: ჩვენ ისევ ვართ, ბევრი წელიწადი შეიძლება წავაგოთ, მაგრამ სამუდამოდ კი არ გავთიშულვართ.

მოგვიანებით, კეიპტაუნის ქუჩაში, ნაკრების მაისურიან მძღოლს შევხვდი. მან თქვა, 2010-ის მუნდიალმა მსოფლიოს სამხრეთ აფრიკა დაანახა, 2026-ის 32-ეულმა — სამხრეთ აფრიკას ისევ საკუთარი თავი. მანქანის ფანჯრის მიღმა Bo-Kaap-ის ფერადი კედლები აიელვეს, მთის ღრუბელი ისევ იწყებდა ჩამოდინებას. მან რადიო ჩართო, კომენტატორი გამარჯვების გოლს იმეორებდა, ხმა ისე იყო, ზულუსა და ინგლისურს ერთად ვერ ვარჩევდი, მაგრამ ის სიცილი — ზუსტად გავიგე.

სამხრეთ აფრიკის დატოვებისას, თავში კონკრეტული ღირსშესანიშნაობა კი არა, ერთმანეთზე გადაბმული სურათები მიტრიალებდა: რობენ აილენდის საკანი — ის სიჩუმე, რომელიც არ ნებდებოდა; Bo-Kaap-ის კედლები — ის ფერი, რომელიც ხმამაღლა ლაპარაკობდა; სოვეტოს ბავშვები, რომლებიც მტვერში ბურთს მისდევდნენ; სტელენბოშის მზის ჩასვლის ის დაულეველი ჭიქა; ზედ კი — მაგიდის მთის ღრუბელი, რომელიც ნელ-ნელა ფარავდა ქალაქს. სამხრეთ აფრიკა — ადვილი დანიშნულება არაა, მაგრამ ის სიღრმეს მატებს. ის მოგზაურს ერთ რამეს გასწავლის: შერიგება — დავიწყება კი არა, ისაა, რომ წარსულის მახსოვრობის მიუხედავად, მაინც გსურს, ბურთი იმ ადამიანს გადასცე, ვინც გვერდით დგას.