Utalii Afrika Kusini: Kushuhudia Maumivu, Kushangilia Kwa Pamoja

Utalii Afrika Kusini unaanza kikweli, si uwanjani wa ndege, wala nje ya dirisha la hoteli mara ya kwanza nilipoona Mlima wa Meza, bali wakati feri ya Kisiwa cha Robben inapoondoka taratibu ufukoni. Upepo wa bahari wa Cape Town ni mkali, kana kwamba mkono unamsukuma mtu kuelekea nyuma. Mkia wa mashua unazidi kuwa mbali na V&A Waterfront bado inang'aa, lakini Mlima wa Meza umelala kimya nyuma ya mji, mawingu yakiteremka kutoka juu, kama maporomoko meupe yanayotiririka taratibu juu ya kilele tambarare. Kiongozi alisema, mawingu haya yanaitwa na wenyeji "kitambaa cha meza". Niliyatazama yakifunika mji, ghafla nikaelewa: uzuri wa Afrika Kusini, haujawahi kuwa kuficha maumivu, bali kuruhusu maumivu na jua kuwepo kwa wakati mmoja.

Kitu kizito zaidi kwenye Kisiwa cha Robben ni ukimya. Chumba cha gereza alichokaa Mandela si cha kuigiza, ni chembamba, kifupi, kisafi, sakafuni kuna godoro jembamba tu, kwenye kona ndoo ya chuma. Watalii walipita mlangoni kwa foleni, nyayo zikipungua sauti. Kiongozi aliyekuwa mfungwa wa kisiasa hakufanya hisia, alinyoosha tu kidole kwenye machimbo ya mawe akasema, watu wengi waliharibiwa macho na jua huko. Mandela baadaye alitoka gerezani, hakugeuza miaka ishirini na saba kuwa kulipiza kisasi, badala yake aliigeuza kuwa meza ya mazungumzo. Hii inasikika kama sentensi inayopatikana tu kwenye wasifu wa watu wakuu, lakini ukisimama mbele ya kile chumba kidogo cha gereza, inaonekana zaidi kama uamuzi mgumu aliojifanyia mtu: siwezi kuruhusu chuki iendelee kutawala nchi hii.

Kurudi Cape Town, rangi za Bo-Kaap mara moja zinamtoa mtu kutoka kwenye kijivu. Mitaa chini ya Signal Hill haina mteremko mkubwa, lakini nyumba zing'aa zaidi moja baada ya nyingine: kijani cha mnanaa, waridi la waridi, njano ya limau, buluu ya bahari, kana kwamba mtu alichambua uhuru kuwa rangi na kuzipaka kwenye kuta nyumba kwa nyumba. Hapa palikuwa jamii ya Wamalay wa Cape, mababu wengi waliletwa Rasi ya Tumaini Jema na biashara ya ukoloni kama watumwa. Watu wanasema, baada ya utumwa kufutwa, wakazi hatimaye waliweza kumiliki nyumba zao, hivyo wakapaka kuta nyeupe kuwa rangi kali zaidi. Haikuwa kwa ajili ya watalii kupiga picha, bali kuwaambia ulimwengu: mlango wangu, dirisha langu, maisha yangu, hatimaye hayatawaliwi tena na wengine.

Lakini Afrika Kusini haikuruhusu ukomee kwenye kadi za posta. Njiani kuelekea Soweto, majengo marefu ya Johannesburg yanaachana nyuma, barabarani yanaonekana nyumba za mabati, maduka ya nyama choma, gereji na kuta za grafiti. Mtaa wa Vilakazi una shughuli nyingi, nje ya nyumba ya Mandela kuna wauzaji wa ukumbusho, sio mbali watoto wanacheza soka kwenye vumbi. Goli ni mawe mawili, mistari ya pembeni inategemea mawazo. Mvulana mdogo aliyevaa jezi ya zamani ya Bafana Bafana, miguuni ana haraka, akimpita mtu na kurudi nyuma akicheka. Wanacheza si kama mazoezi, zaidi ni silika: kwenye eneo lisilo kamili, kutoa mwili kwa furaha.

Furaha ya Soweto si nyepesi. Makumbusho ya Hector Pieterson yako karibu, picha za maasi ya wanafunzi wa 1976 bado zinamfanya mtu anyamaze. Afrika Kusini ni nchi inayoshuhudia maumivu na kushangilia kwa pamoja, na soka ni usemi wake wa uaminifu zaidi. Halijifanyi kuwa majeraha hayapo, wala hairuhusu watu kutazama majeraha tu milele. Mpira unapovingirika, rangi, lugha, kipato, historia bado zipo, lakini angalau kwa dakika tisini, watu wako tayari kupiga kelele kuelekea upande mmoja.

Jioni kufika Stellenbosch, shamba la mvinyo linafunua Afrika Kusini nyingine mbele yako. Bondeni mwanga unalainika, mapipa ya mwaloni, nyumba za kuta nyeupe, mizabibu iliyokatwa vizuri, yote ni mazuri kama picha ya kale ya Ulaya. Glasi ya Pinotage ina harufu ya tumbaku na matunda meusi, kwa mbali wafanyakazi wakimaliza kazi ya siku, vivuli vikivutwa na machweo. Uzuri hapa unabeba ladha ya mabaki yenye utata: ukoloni, ardhi, kazi, mgawanyo wa mali, vyote vimefichwa nyuma ya chupa ya mvinyo. Machweo ni mapole sana, lakini upole sio jibu. Kitu cha kukumbukwa zaidi cha Afrika Kusini, ni kwamba haijawahi kukuuzia mandhari na historia kwa kuvitenganisha.

Usiku ule nyasi za shamba la mvinyo kulikuwa na watu wakiimba kwa sauti ya chini, ukingo wa glasi ukionyesha mstari wa mwisho wa dhahabu, kana kwamba unalainisha vidonda vya zamani pia.

Asubuhi ya siku iliyofuata kupanda tena Mlima wa Meza, maporomoko ya mawingu yalikuwa yakiteremka kutoka kwenye mgongo wa mlima, mji, ghuba, Kisiwa cha Robben na mashamba ya mvinyo ya mbali yote yalibanwa kuwa ramani kubwa. Kusimama juu kutazama Cape Town, kutakuwa na upana usio wa kawaida: upande mmoja bahari, mwingine mji, mwingine magofu ya gereza, mwingine mtaa wa rangi. Ugumu wa utalii Afrika Kusini uko hapa. Ni vigumu kusema tu ni eneo tukufu, kwa sababu kando ya utukufu kuna ukosefu wa usawa; ni vigumu pia kusema tu ni kizito, kwa sababu kando ya uzito kuna watu wakiimba, kucheza, kuwasha mkaa wa nyama choma, kupiga mpira kuelekea machweo.

Kwa hiyo wakati habari za Kombe la Dunia la 2026 zilipoleta Bafana Bafana kufuzu kwa 32 bora kwa kushangaza, sikushangaa hata kidogo kwamba nchi hii ingechemka kana kwamba imeunganishiwa umeme tena. Soka la Afrika Kusini lilitolewa nje ya viwanja vya dunia na ubaguzi wa rangi, na pia lilinyamazishwa mara kwa mara, kutolewa, kupuuzwa kwa muda mrefu. Lakini usiku ule, baa, teksi, redio na maduka madogo ya pembe za Soweto yote yalikuwa yakipiga kelele jina moja. Ufufuo wa Bafana Bafana si habari za michezo tu, ni kama tamko la taifa lililochelewa: tuko bado, tunaweza kushindwa miaka mingi, lakini hatutakosekana milele.

Baadaye nilikutana na dereva aliyevaa jezi ya timu ya taifa mitaani Cape Town. Alisema, Kombe la Dunia la 2010 lilifanya dunia ione Afrika Kusini, kufuzu huku kwa 32 bora 2026, kunafanya Afrika Kusini ijione yenyewe tena. Nje ya dirisha, ukuta wa rangi wa Bo-Kaap ulipita kwa mweko, mawingu ya Mlima wa Meza yakaendelea kuteremka. Alipaza sauti ya redio, mtangazaji aliyekuwa anarudia bao la ushindi, sauti ikiwa na msisimko unaovunjika. Sikuelewa Sentensi zilizochanganyika za Kizulu na Kiingereza, lakini nilielewa kile kicheko.

Nilipoondoka Afrika Kusini, akilini mwangu hakukuwa na kivutio fulani, bali kundi la picha zinazoshikamana: ukimya uliokataa kutawanyika katika chumba cha gereza cha Kisiwa cha Robben, rangi zinazozungumza kwa sauti kwenye kuta za Bo-Kaap, miguu ya watoto wa Soweto wakikimbiza mpira kwenye vumbi, glasi ya mvinyo isiyomalizika chini ya machweo ya Stellenbosch, na jinsi maporomoko ya mawingu ya Mlima wa Meza yanavyofunika mji taratibu. Afrika Kusini si eneo rahisi, lakini ni mahali panamfanya mtu awe na kina. Inamfundisha msafiri jambo moja: maridhiano si kusahau yaliyopita, bali katika kukumbuka yaliyopita, bado kuwa tayari kupitisha mpira kwa mtu aliye karibu.