Vupfumba bya Afrika-Dzonga: Ku vava kutani ku tlangela

Vupfumba bya Afrika-Dzonga byi sungula laha, a hi exihahampfhukeni, naswona a hi ehandle ka fasitere la hotel loko u sungula ku vona Ntshava ya Tafula, kambe i loko xikepe xa Robben Island xi sungula ku suka eribuweni hi ku nonoha. Moya wa lwandle wa Cape Town wu tiya, wu fana ni xandla lexi susumetelaka munhu emahlweni. V&A Waterfront leyi nga endzhaku ka xikepe yi ha voninga, kambe Ntshava ya Tafula yi miyele yi yime endzhaku ka doroba, mapapa ma khuluka ku suka ehenhla, ku fana ni mphofulo wo basa wo khuluka hi ku nonoha. Muleteri u te, mapapa lama ma vitaniwa "tafula" hi vanhu va le kusuhi. Ndzi languta ma funengeta doroba, hi xihatla ndzi twisisa: vusase bya Afrika-Dzonga, a byi nge tshuki byi tumbeta ku vava, kambe byi pfumelela ku vava na dyambu swi va kona hi nkarhi wun'we.

Nchumu wo tseketela swinene eRobben Island i ku miyela. Selo ra Mandela a ri nga pakanisanga kamare, ri tsongovetsiwe, ri le hansi, ri tengile, ehansi ka rona ku ri na xitsenge xo enta ntsena, exihlohlweni ku na bakiti ya nsimbi. Vaendzi va yima emilandzeni va languta, magoza ya vona ma hunguteka. Muleteri loyi a nga ka a ri mufaneriwa wa tipolitiki a nga humeselanga matitwelo, a komba ntsena xivandla xa maribye a ku, vanyingi va vaviseka mahlo hi dyambu lahaya. Mandela endzhaku u hume ejela, a nga hundzuluxangi malembe ya 27 ku ri xihluri, kambe a xi endla tafula ra mbulavurisano. Leswi swi twala ku fana ni xivulwa lexi nga ta humelela eka buku ya vuhaxi, kambe loko u yima emahlweni ka selo lerintsongo, swi fana ni xiboho xo tika lexi munhu a nga xi endlela yexe: a ndzi nge pfumeleli rivengo ri ya emahlweni ri lawula tiko leri.

Loko ndzi tlhelela eCape Town, mihlovo ya Bo-Kaap yi ndzi koka hi xihatla ku suka eka xintima. Switarata swa le hansi ka Ntshava ya Masignolo a swi tlakuki swinene, kambe tiyindlu ti voninga yin'we hi yin'we: rixaka ra minti, ra xirhandza-n'wina, ra lepula, ra wasi wa lwandle, ku fana ni loko munhu a avanyise ntshunxeko hi muhlopfu, a penda yindlu na yindlu. Laha a ku tshama vaaki va Cape Malay, vatukulu vo tala a va tisiwile eCape of Good Hope hi vuhaxi bya mahlonga. Van'wana va ri, endzhaku ka ku herisiwa ka vuhlonga, vaaki va kote ku va ni tiyindlu ta vona, kutani va penda makhumbi yo basa hi mihlovo yo voninga swinene. A swi nga endleli vaendzi ku teka swifaniso, kambe ku byela misava: nyangwa wa mina, fasitere ra mina, vutomi bya mina, a swi ha lawuriwi hi van'wana.

Kambe Afrika-Dzonga a yi nge ku tshiki eka posikhadi. Endleleni yo ya eSoweto, tiyindlu to leha ta Johannesburg ti tlhela ti helela hi ku nonoha, eribuweni ra gondzo ku humelela tiyindlu ta masimbi, swivandla swa nyama yo oxiwa, swivandla swa ku lunghisa timovha na makhumbi ya swifaniso. Xitarata xa Vilakazi xi pongoka, ehandle ka yindlu ya Mandela ku na vaxavisi va switsundzuxo, emakumu vana va tlanga bolo entshurini. Niyimpfu yi ri maribye mambirhi, ndzilakano wu endliwa hi ku ehleketa. Jaha rin'wana leri ambareke hembe ya khale ya Bafana Bafana, milenge yi hatla, loko a hundza munhu u tlhela a hleka. Va tlanga ku nga ri ntolovelo, kambe ku fana ni ntumbuluko: eka ndhawu leyi nga hetisekangiki, va nyika miri eka ntsako.

Ntsako wa Soweto a wu olovi. Xitsundzuxo xa Hector Pieterson xi le kusuhi, swifaniso swa mpfhuka ka vachudeni wa 1976 swi ha endla munhu a ka a nga vulavuli. Afrika-Dzonga i tiko leri vavaka kutani ri tlangela hi nkarhi wun'we, naswona bolo i ndlela ya rona yo tshembeka swinene. A yi endli onge swirho a swi kona, naswona a yi pfumeleli vanhu va languta swirho ntsena. Loko bolo yi khuluka, rixaka, ririmi, mali, matimu swi ha ri kona, kambe kwalomu ka tikhume-nkaye-nkaye, vanhu va tsakela ku huwelela hi tlhelo rin'we.

Hi ndzhenga ndzi fika eStellenbosch, masimu ya vhinyo ma andlala Afrika-Dzonga yin'wana. Enkoveni ku voninga ku olova, migerho ya oak, tiyindlu ta makhumbi yo basa, mirhi ya vhinyo leyi tsemiweke kahle, hinkwaswo swi saseka ku fana ni swifaniso swa khale swa Yuropa. Pinotage eka khapu yi na nun'hwelo wa fole na mihandzu ya muhlovo wo enta, ekule vatirhi va hela siku ra ntirho, mindzhuti ya vona yi lehisiwa hi dyambu. Vusase bya laha byi na matitwelo yo tika: vukoloni, misava, vatirhi, ku avanyisiwa ka rifuwo, hinkwaswo swi tumbetiwe endzhaku ka xikotela xa vhinyo. Ku pela ka dyambu ku olova swinene, kambe ku olova a hi nhlamulo. Leswi endlaka Afrika-Dzonga yi tsundzukiwa, i leswaku a yi nge tshuki yi hambanisa vutomi na matimu loko yi ku xavisela.

Vusiku byebyani bye le xivandleni xa vhinyo, van'wana va yimbelela hi ku tsongahala, rimu ra khapu ri voninga eka ndzhuti wo hetelela wa xirhendzevutani, ku fana ni ku olovisa swirho swa khale katsongo.

Mixo lowu landzelaka ndzi tlhela ndzi tlakuka eNtshaveni ya Tafula, mapapa ma wela ku suka ehenhla ka ntshava, doroba, lwandle, Robben Island na masimu ya vhinyo swi petshiwa swi va mepu yikulu. Loko u yima ehenhla u languta Cape Town, ku na nchumu wo ka wu nga ri wa ntiyiso: ribuweni rin'we i lwandle, rin'wana i doroba, rin'wana i ndhawu ya jela, rin'wana i switarata swa mihlovo. Vupfumba bya Afrika-Dzonga byi na ku tika ka byona laha. Swi tika ku vula ntsena vusase, hikuva ekusuhi na vusase ku yime ku nga ringanani; naswona swi tika ku vula ntsena ku tseketela, hikuva ekusuhi na ku tseketela ku na munhu a yimbelela, a cina, a pfurha ndzilo, a raha bolo ku ya ekusuhi.

Hikokwalaho, loko Muhlovo wa Misava wa 2026 wu tisa mahungu ya leswaku Bafana Bafana va nghene eka va 32, a ndzi hlamalanga leswaku tiko leri ri ta virisa ku fana ni loko ri tlhela ri nyikiwa gezi. Bolo ya Afrika-Dzonga a yi herisiwile emahlweni ka misava hi xihlawuhlawu xa rixaka, naswona yi tshame nkarhi wo leha yi miyele, yi humile, yi nga tekeriwi enhlokweni. Kambe vusiku byebyo, ti-bara, mathekisi, vuyamiso-mfumo na swivandla swa le switarateni swa Soweto hinkwaswo a swi huwelela vito rin'we. Ku pfuka ka Bafana Bafana a hi ntsena mahungu ya mintlangu, swi fana ni xitiviso xa tiko lexi nga hlweleriki: hi ha ri kona, hi nga hluriwa malembe yo tala, kambe a hi nge tshuki hi hela hi nga ri kona.

Endzhaku ndzi hlanganile na muchayeri loyi a ambareke hembe ya ntlawa wa tiko eka switarata swa Cape Town. U te, Muhlovo wa Misava wa 2010 wu endle misava yi vona Afrika-Dzonga, Muhlovo wa Misava wa 2026 wu endle Afrika-Dzonga yi tlhela yi tivona. Ehandle ka fasitere ra movha, makhumbi yo voninga ya Bo-Kaap ya hundza hi ku hatlisa, mapapa ya Ntshava ya Tafula ma tlhela ma sungula ku khuluka ehansi. U tlakuse vuyamiso-mfumo, muhlamuseli a tlhela a komba tinhlovo, rito ri tsakile. A ndzi twisisanga kahle mimpfumawulo ya Xizulu na Xinghezi leyi hlanganisiweke, kambe ndzi twisisa muxaka wa ku hleka.

Loko ndzi suka eAfrika-Dzonga, enhlokweni a ku nga ri xivandla xin'we, kambe i nhlangano wa swifaniso: ku miyela loku tshamaka eseleni ra Robben Island, mihlovo leyi vulavulaka hi rito lerikulu emakhumbini ya Bo-Kaap, vana va le Soweto va hlengeleta bolo entshurini, khapu ya vhinyo leyi nga nwiwangiki eka dyambu leri pelaka ra Stellenbosch, na mapapa ya Ntshava ya Tafula ma funengeta doroba hi ku nonoha. Afrika-Dzonga a hi ndhawu yo olova yo endzela, kambe i ndhawu leyi endlaka munhu a tiya. Yi dyondzisa vafambi nchumu wun'we: vuxavisi a hi ku rivala matimu, kambe i ku ha tsundzuka matimu, u ha ri na ku tsakela ku pasela munhu loyi a nga ekusuhi na wena.