Kabo-Verde Xaritalarda Gapirmaydi — U Morna Tovushlari Orqali Suradi

Samolyot Santiago orolidagi Praia aeroportiga qo'nadi va Kabo-Verde sizni osmono'par binolar bilan kutib olmaydi. Deraza ortida: past jigarrang tepaliklar, havo quruq va tiniq. Qayerga qo'nganingizni aslida bildiradigan narsa terminaldan chiqqan paytingizda keladi — bir ovoz. Keksa bir kishi past devorda o'tirib, yemirilgan gitara chalmoqda. Torlar ichida dengiz tuzi bor; sozlanishi mukammal emas, lekin ritm to'g'ri.

Cesária Évora'ning ovozi taksi radiosidan suzib keladi. U 2011-yilda vafot etgan, ammo Kabo-Verdeda uning ovozi har qanday reysdan ham aniqroq. Haydovchi iyagi bilan radioga ishora qildi va portugal tilida kreol aralashgan holda nimadir dedi — har bir so'zini tushunmadim, lekin undagi g'ururni tushundim. Morna, dedi u. Keyin ovoz balandligini oshirdi.

Kabo-Verde Atlantika okeanida Senegalning taxminan 570 kilometr g'arbida joylashgan, o'nta vulqon oroli, aholisi 600,000 atrofida. Mamlakat shunchalik kichikki, ko'plab jahon xaritalari uni belgilamaydi ham. Ammo agar biror joyda mornani eshitgan bo'lsangiz — portugal fadosi va braziliya sambasi o'rtasida muallaq turgan o'sha g'amgin ohang — bu joy kichik bo'lishi mumkin emasligini bilasiz.

Mindelo bandargohidagi birinchi kechamda men Cafe Musica deb nomlangan barga kirdim. Devorlar xiralashgan Cesária Évora plakati, mahalliy futbol jamoasi surati va qo'lda yozilgan menyu bilan qoplangan: Cachupa, panjara baliq, grogue romi. Qo'shiqchi qirq yoshlardagi ayol edi, yalangoyoq, ko'zlari yumuq. Gitara akkordi nam havoda o'zgarardi, lekin hech kim bunga e'tibor bermasdi. Dok ishchilari arqon tortishni to'xtatib, tinglash uchun dengiz devoriga suyanishdi. Eshik oldida bir bola cho'kkalab tomosha qilardi — oyog'i tagida, xiralashgan futbol to'pi.

Ertasi kuni men Pico do Fogo'ga chiqdim. Oyog'im ostida: qora lava, dag'al va mo'rt, poyabzal tagligim mayda qoramtir chang to'playapti. Yo'lboshovchi vulqon oxirgi marta 2014-yilda otilib, ikkita qishloqni vayron qilganini, ammo deyarli barcha qishloq aholisi qaytib kelganini aytdi. 'Bu bizning orolimiz,' dedi u. 'Vulqon — yomon fe'lli qo'shni. Lekin qo'shningizning fe'li yomon ekan, ko'chib ketmaysiz-ku.' Yarim yo'ldan, Atlantika okeaniga qarab turib, men birinchi marta oxirgi nuqtasiz arxipelag bo'lish nimani anglatishini tushundim — ko'z yetgan joygacha, dengiz va yana dengizdan boshqa hech narsa.

Sal orolidagi Santa Maria plyajida bolalar yalangoyoq to'p tepishardi. To'p eski edi, terisi yedirilgan, ammo ularning to'p uzatish uslubi boshqa bir morna kabi ko'rindi. Bir bolaning ko'k futbolkasida orqasida xiralashgan raqam bor edi — Messi yoki Ronaldo emas, balki Ryan Mendes, Kabo-Verde milliy terma jamoasi hujumchisi. U futbolkasiga ishora qildi: 'U Mindeloda tug'ilgan. Biz kabi.' Uzoq bo'lmagan joyda, plyaj rastasi ustida Blue Sharks bayrog'i mayin hilpirardi.

Taom oxirgi kalit bo'ldi. Cachupa — makkajo'xori, loviya, sabzavotlar va baliq yoki go'shtdan sekin pishiriladigan dimlama — ertalab soat oltidan beri qaynardi. Bozorda ayollar past kursilarda o'tirib, ko'z ilg'amas tezlikda makkajo'xori oqlashardi. Ular kreol tilida suhbatlashib, ora-sira qahqaha otishardi. Sabzavot sotayotgan keksa ayol menga bir kosa cachupa uzatdi, tekin. 'Kel, tatib ko'r,' dedi u sekin portugal tilida. 'Kabo-Verde ta'miga vaqt kerak.' Men o'sha kosani yarim soat davomida tugatdim va u ovqat pishirish haqida gapirmayotganini tushundim.

Ketgan kuni ertalab men Mindelodagi Cafe Musica'ga qaytdim. Bar hali ochilmagan edi. Dengiz shabadasi eshikdagi eski plakatni turtkilardi. Olisda, bandargohda parom signali yangrardi. Itini sayr qildirayotgan keksa bir kishi yonimdan o'tib, mening Cesária Évora plakatiga qarab turganimni ko'rdi va to'xtadi. Ingliz tilida dedi: 'Uning eng mashhur misrasini bilasizmi? Sodade — aniq shaklsiz bir sog'inch.' So'ng yurib ketdi. Men bo'sh bandargoh oldida turib, mornaning to'liq ma'nosini birdan tushundim: Kabo-Verde — xarita bilan tasvirlab bo'ladigan mamlakat emas. Uni faqat ovoz, ta'm, dengiz shamoli bilan belgilash mumkin. Sodade'ning o'zi kabi — u borligini bilasiz, lekin qanday shaklda ekanini ayta olmaysiz.