Cape Verde Ga e Bue mo Dimapeng—E Tsamaya ka Dikgole tsa Morna

Sefofane se theoga kwa Praia Airport mo Setlhaketlhakeng sa Santiago, mme Cape Verde ga e go dumedise ka dikago tse dikgolo. Kwa ntle ga letlhabaphala: makgabana a a tshaba a a bothokwa, phefo e le phepa e bile e bonala sentle. Selo se tota se go bolelelang gore o gorogile kae se tla fela ka nako e o tswang kwa setheong sa difofane — modumo. Monna-mogolo o ntse mo leboteng le le kwa tlase, a letsa katara e e tswetsweng. Go na le letswai la lewatle mo dikgoleng; tokiso ga ya siama, mme morethetho o siame.

Lentswe la ga Cesária Évora le kgaogana go tswa mo seyalemoweng sa thekesi. O tlhokafetse ka 2011, mme kwa Cape Verde lentswe la gagwe le fitlha ka nako go feta sefofane sepe. Mokgweetsi a supa seyalemowa ka seledu, a bua sengwe ka Portuguese e e tswakaneng le Creole — ga ke a tshwara lefoko le lengwe le le lengwe, mme ke tshwere boikgogomoso mo go yone. Morna, a rialo. Morago a oketsa modumo.

Cape Verde e dikadike dikhilomethara di le 570 kwa bophirima jwa Senegal mo Atlantic, ditlhaketlhake di le lesome tsa bolkhukhuni, palo ya batho e le 600,000. Naga e nnye thata mo gore dimmapa tse dintsi tsa lefatshe ga di e tshwae le go e tshwaya. Mme fa o kile wa utlwa morna gongwe le gongwe — modumo oo o hutsafetseng o kgaogantsweng magareng ga fado ya Portugal le samba ya Brazil — o itse gore lefelo le ga le ka ke la nna lennye.

Mo bosigong jwa me jwa ntlha kwa boemakepeng jwa Mindelo, ke tsene mo bareng e e bidiwang Cafe Musica. Mabota a ne a manegilwe ka setshwantsho sa bogologolo sa Cesária Évora, setshwantsho sa setlhopha sa kgwele ya dinao sa lefelo leo, le lenaneo le le kwadilweng ka seatla: Cachupa, tlhapi e e besitsweng, romo ya grogue. Moopedi e ne e le mosadi wa dingwaga di le masome a mane, a sa rwala ditlhako, matlho a tswetswe. Thuntshe ya katara e ne e fetola segalo mo moyeng o o bothitho, mme ga go ope yo o neng a tshwenyege. Babereki ba boemakepe ba ne ba emisa go goga dithapo mme ba itshegetsa ka lebota la lewatle go reetsa. Ngwana a khukhuna mo kgorong a lebeletse — kwa maotong a gagwe, kgwele ya dinao e e tswetsweng.

Letsatsi le le latelang ke ile ka ya kwa Pico do Fogo. Ka fa tlase ga dinao: mafika a masweu a bolkhukhuni, a magale a bile a robeha, bokatlase jwa ditlhako tsa me bo kgobakanya molora o montlho o o tsepameng. Mokaedi a re bolkhukhuni bo ne bo thuntshe la bofelo ka 2014, bo senya metsana e mebedi, mme mo e ka nnang baagi botlhe ba ne ba boela morago. 'Se ke setlhaketlhake sa rona,' a rialo. 'Bolkhukhuni ke moagisanyi yo o nang le pelo e e bosula — mme ga o tsamaye fela ka gore moagisanyi wa gago o na le pelo e bosula.' Go tswa fa gare ga thaba, ke lebeletse Atlantic, ke ne ka tlhaloganya la ntlha gore go raya eng go nna selekego se se senang bokhutlo — go ya fela ka fa letlho le bonang ka teng, ga go na sepe fa e se lewatle le lewatle fela.

Kwa Santa Maria Beach kwa Sal, bana ba ne ba raga kgwele ba sa rwala ditlhako. Kgwele e ne e tsofetse, letlalo la yone le gaserilwe, mme tsela e ba neng ba e fetiseditse ka yone e ne e tshwana le mofuta o mongwe wa morna. Hempe e e podi ya mosimane mongwe e ne e tshwere nomoro e e tswetsweng kwa morago — e se Messi kgotsa Ronaldo, mme e le Ryan Mendes, motshameka pele wa setlhopha sa bosetšhaba sa Cape Verde. A supa hempe: 'O tshotswe kwa Mindelo. Fela jaaka rona.' Go se kgakala thata, folaga ya Blue Sharks e ne e fokaela ka bonolo kwa godimo ga lephogela la lebopo.

Dijo e ne e le selotlolo sa bofelo. Cachupa — setshwai se se bedilweng ka bonya sa mabele, dinawa, merogo, le tlhapi kgotsa nama — se ne se bedile go tswa ka ura ya borataro mo mosong. Mo mmarakeng, basadi ba ne ba ntse mo ditulong tse di kwa tlase ba obola mabele ka lebelo le letlho le sa kgoneng go le latela. Ba ne ba bua ka Creole, kgapetsakgapetsa ba thubaganya ka setshego. Mosadi-mogolo yo o rekisang merogo a ntshuba letshoana le lennye la cachupa, a sa duele. 'Tla, utlwa,' a rialo ka bonya ka Portuguese. 'Tatso ya Cape Verde e tlhoka nako.' Ke ne ka fetsa halofo ya ura ke fetsa letshoana leo, mme ka tlhaloganya gore o ne a sa bue ka go apaya.

Mo mosong o ke neng ke tsamaya ka one, ke ne ka boela kwa Cafe Musica kwa Mindelo. Bare e ne e ise e bulwe. Phefo ya lewatle e ne e sutlha setshwantsho sa bogologolo mo lebating. Kwa kgakaleng, modumo wa sekepe o ne wa lla kwa boemakepeng. Monna-mogolo yo o tsamayang le ntšwa ya gagwe a feta, a mpona ke lebeletse setshwantsho sa Cesária Évora, mme a ema. Ka English a re: 'O itse mola wa gagwe o o tumileng thata? Sodade — tlholohelo e e senang sebopeho se se rileng.' Morago a tswelela. Ke ne ka ema fa pele ga boemakepe jo bo se nang sepe mme ka tlhaloganya bokao jwa morna ka botlalo: Cape Verde ga se naga e e ka tlhalosiwang ka mmapa. E ka tshwaiwa fela ka modumo, ka tatso, ka phefo ya lewatle. Fela jaaka sodade ka boyone — o itse gore e teng, mme ga o kgone go bolela gore e na le sebopeho sefe.