Cape Verde Ke Tubanga ve na Bakate—Yo Ke Nungaka na Minsinga ya Morna

Ndeke me kulumuka na Praia Airport na Kisanga ya Santiago, mpi Cape Verde ke kupesa nge mbote ve ti banzo ya nda-nda. Na nganda ya fenetre: bamongolia ya fioti-fioti ya mbwaki, mupepe ya kuyuma mpi ya kumweka mbote. Kima ya ke songa nge mbotembote kisika ya nge me kulumuka ke kumaka na ntangu nge me basika na terminal — ndinga mosi. Bakala mosi ya mununu kele ya kufikama na kibaka ya nkufi, ke bulaka gita mosi ya kukwela. Madia-masa ya mbu kele na minsinga; kulengisa kele ya kukuka ve, kansi ritme kele ya kusungama.

Ndinga ya Cesária Évora ke yambulaka na radio ya taksi. Yandi fwaka na 2011, kansi na Cape Verde ndinga na yandi ke tanaka kuluta konso ndege. Chauffeur ke songaka radio ti kibeku na yandi mpi ke tuba kima mosi na Portugais ya me vukwana ti Créole — mono simbaka ve konso ngogo, kansi mono simbaka lulendo yina vandaka na kati. Morna, yandi tubaka. Na nima yandi tombwisaka volume.

Cape Verde kele na ngeleke ya 570 bakilometre na westi ya Senegal na Atlantique, bisanga kumi ya ngumba-maka, bantu kiteso ya 600,000. Nsi kele ya fyoti kibeni na mpila nde bakate mingi ya inza ke sonikaka yo ve ata fioti. Kansi kana nge me waka morna konso kisika — yina miziki ya mawa-mawa ya me kangama na kati-kati ya fado ya Portugal ti samba ya Bresil — nge me zaba nde kisika yai lenda vanda fyoti ve.

Na mpimpa ya ntete na mono na bandu ya Mindelo, mono kotaka na bar mosi bo ke bingaka Cafe Musica. Babibaka vandaka ya kutudila poster ya Cesária Évora ya kunyuka, foto ya kipumbulu ya mboka, mpi menu ya kusonika na diboko: Cachupa, mbisi ya kuyoka, rum grogue. Nkento yina vandaka kuyimba vandaka na bamvula kumi ya iya, makulu mpamba, meso ya kukanga. Corde ya gita sobaka ndinga na mupepe ya maseke, kansi muntu ve waka mpasi. Bantu ya kisalu ya bandu yambulaka kubenda bansinga mpi bwaka-fikama na kibaka ya mbu sambu na kuwa. Mwana mosi vandaka ya kufikama na kielo ke tala — na makulu na yandi, motobe mosi ya kunyuka.

Kilumbu ya landa mono kwendaka na Pico do Fogo. Na nsi ya dikulu: mabanga ya ndombe ya ngumba-maka, mabaya-mabaya mpi ya kutoboka, basi-savate na mono ke lokutaka putulu ya ndombe ya fyoti. Ntwadisi tubaka nde ngumba-maka yina fulukaka tiya na mbala ya nsuka na 2014, kufwaka babwala zole, kansi bau yonso vutukaka. 'Yai kele kisanga na beto,' yandi tubaka. 'Ngumba-maka kele bonso nkweno ya makasi — kansi nge ke katukaka ve kaka sambu nkweno na nge kele makasi.' Katuka na kati-kati ya ngumba, ke tala Atlantique, mono bakisaka na mbala ya ntete nki kele kutendula kuvanda kisanga kukonda nsuka — ntama yina meso lenda mona, kima ve kaka mbu mpi mbu diaka.

Na Santa Maria Beach na Sal, bana vandaka kubula motobe makulu mpamba. Motobe vandaka ya ntama, mpusu na yo ya kulwata, kansi mutindu bo vandaka kupesa yo vandaka bonso morna ya nkaka. Chemise ya ble ya mwana-bakala mosi vandaka ti nimero ya kunyuka na mukongo — Messi ve kansi Ryan Mendes, attaquant ya kipumbulu ya nsi ya Cape Verde. Yandi songaka chemise: 'Yandi butukaka na Mindelo. Kisika mosi ti beto.' Kisika fyoti ve ntama, drapo ya Blue Sharks vandaka kunikana malembe na zulu ya magasin mosi ya bandu ya mbu.

Madia vandaka kilapi ya nsuka. Cachupa — supu ya malembe-malembe ya masa-nguba, mandefu, balegume, mpi mbisi ya mbu to mbisi ya nyama — vandaka ya kutoka katuka na sambombo ya suka. Na zandu, bankento vandaka ya kufikama na babanc ya nkufi ke katyaka masa-nguba na vitese yina meso lendaka ve kulanda. Bo vandaka kusolula na Créole, ntangu na ntangu na kuseka. Nkento mosi ya mununu yina ke tekaka balegume pesaka mono kopo mosi ya fioti ya cachupa, kukonda mbongo. 'Kwisa, meka,' yandi tubaka malembe na Portugais. 'Nzayilu ya Cape Verde ke zolaka ntangu.' Mono lutisaka ndambu ya kilumbu-sambombo sambu na kumanisa kopo yina, mpi mono bakisaka nde yandi vandaka kutuba mambu ya kudia ve.

Na suka mono katukaka, mono vutukaka na Cafe Musica na Mindelo. Bar vandaka ya kuzibuka ntangu yina ve. Mupepe ya mbu pusaka poster ya ntama na kielo. Na ntama, kongo ya ferry wakana na bandu. Bakala mosi ya mununu yina ke tambwisaka mbwa na yandi lutaka, monaka mono ke tala poster ya Cesária Évora, mpi telamaka. Na Kingelezi yandi tubaka: 'Nge me zaba verse na yandi ya kuluta me zabanaka? Sodade — mpusa ya kukonda kifwani ya sikisiki.' Na nima yandi landaka kunanguka. Mono telamaka na ntwala ya bandu ya mpamba mpi na kintulumukina mono bakisaka ndongolo ya mvimba ya morna: Cape Verde kele nsi yina nge lenda tendula ve na kate. Yo lenda vanda kaka ya kusonika na ndinga, na nzayilu, na mupepe ya mbu. Bonso sodade yina mosi — nge ke zaba nde yo kele, kansi nge lenda tuba ve kifwani na yo.