Netherlands Hekayələr: Niderland Turizmi: Dəniz səviyyəsindən aşağı məkan dərsi

Amsterdam （Amsterdam） səhəri Hollandiya səyahəti üçün ən gözəl başlanğıcdır. Kanal kənarları hələ də gecənin nəmliyini saxlayır, körpü altından yavaşca bir qayıq keçir, suyun səsi kərpic divarlara dırmaşır. Birdən sahilə yaxın kiçik meydançadan təkan səsi gəlir – ayaqqabı mıxları süni çəmənliyi cızır, top metal tora çatır, narıncı forma geyinmiş bir gənc əlini uzadıb topu geri alır. Velosiped zəngi arxasından keçib gedir, avar səsi, əyləc səsi və gülüş bir-birinə qarışır. Hollandiya sənə əvvəlcə bir açıqca vermir; əvvəlcə səni işləyən bir sistemin içinə atır: su yanından axır, insanlar sahilə minir, top məhdud boşluqda çıxış axtarır.

Bu ölkədə səyahət edərkən tez anlayırsan ki, “düz” sadəcə bir relyef deyil, həm də bir yaşam dizaynıdır. Schiphol Hava Limanı dəniz səviyyəsindən aşağıdadır, bir çox şəhərlər bəndlər, nasos stansiyaları və kanallar sayəsində quru qalır. Küçə kənarındakı su səviyyəsi xətti bir ölçü şkafı kimi sakitcə dayanır, amma xatırladır ki, ayağının altındakı torpaq heç də təbii deyil. Hollandiyalılar suyu düşmən görməyib; ona bir marşrut verib, özlərinə ev, yol, otlaq və meydança qoyublar. Dəniz səviyyəsindən aşağıda yaşamaq hər gün davam edən bir top nəzarəti məşqidir.

Şimala su yolu ilə, Afsluitdijk (Afsluitdijk) Bəndi bu məşqi 32 kilometrlik bir düz xəttə çevirir. Sol tərəfdə gelgitləri olan Vaddəniz (Waddenzee), sağ tərəfdə isə gölə çevrilmiş İsselgölü (IJsselmeer) – külək dəniz səthindən üfüqi əsir, insanların gödəkçələri yel kən kimi qabarır. Bəndin üstündə dayanıb iki tərəfdəki fərqli su rənglərinə baxanda anlayırsan ki, dənizi qurudan bənd sadəcə mühəndislik möcüzəsi deyil, həm də bir məkan bəyannaməsidir: dəniz böyük ola bilər, amma insan da xətt çəkə bilər. Hollandiyanın ən güclü tərəfi romantizm deyil, romantizmi dəqiq bir drenaj məntiqinin üzərində qurmaqdır.

Quru yolu isə velosipedlərə həvalə edilib. Qırmızı velosiped yolları şəhərləri, kəndləri və tarlaları keçərək başqa bir qan dövranı sistemini təşkil edir. Amsterdam （Amsterdam） ziyarətçiləri tez-tez velosiped zənglərindən qorxurlar, amma hollandiyalılar rahatlıqla sürür – bir əllə dirsəyi tutub, o biri əldə çiçək, qəhvə və ya uşaq daşıyırlar. Burada velosiped istirahət layihəsi deyil, şəhərin məkana olan seçimidir: avtomobillər yol verir, insan sürətini qoruyur, həyat tam lazım olan ölçüyə qədər sıxılır. Görəcəksən ki, Hollandiyanın yol dizaynı onların futbol oyun tərzinə çox bənzəyir – az güc, daha çox qabaqcadan müşahidə.

Bu hiss Utrechtdə （Utrecht） daha aydın hiss olunur. Oudegracht (Oudegracht) kanalı tək bir mənzərə qatından ibarət deyil; suyun yaxınlığında, aşağı səviyyədə restoranlar və anbarlar yerləşir, küçə isə yuxarıda davam edir – insan eyni şəhərin iki kəsiyində yaşayır. Günortadan sonra körpü kənarında oturub qəhvə içirəm, ofisiant qapıdan çıxaraq qab daşıyır, başımın üstündə velosiped daş döşəməni cızır, ayağımın yanında qayıq quyruğu yavaşca dalğalar yaradır. Hollandiya şəhərləri hər şeyi yastılaşdırmağı deyil, məhdud məkanı qatlamağı, içəri bükməyi və fərqli sürətləri olan insanlara bölməyi hədəfləyir.

Giethoorn (Giethoorn) bu su–quru əlaqəsini tərsinə çevirir. Burada qapılar kanala baxır, qayıqlar başqa yerdə velosiped kimi adidir. Kiçik qayıq sahildən ayrıldıqda, avar əvvəlcə yumşaqca suya sancılır, sonra yarım temp geri çəkilir; avarçəkmə tempi şəhərdən çox yavaşdır. Saman damlar suda əks olunur, taxta körpülər öz aralarında alçaqdan keçir, ziyarətçilər istər-istəməz səslərini alçaldırlar. Qayığın burnu su bitkilərini yarıb keçərkən, hollandiyalıların məkana olan səbrini düşünürəm: yolu genişləndirmək əvəzinə, suyun üstündə başqa bir yol tapmaq.

Rotterdama （Rotterdam） çatanda hava birdən kəskinləşir. Markthal (Markthal) nəhəng tağının altında meyvə divar rəsmləri tavandan düşmüş kimi dayanır; satış köşklərində pendirin şor iyi, qovrulmuş vafliyin şirinliyi və qəhvənin acılığı bir anda üzünə çırpılır. Burada Amsterdamın （Amsterdam） köhnə günlərinin yumşaq işığı yox, daha çox müharibədən sonra yenidənqurmanın qoyduğu cəsarət var: Kub Evlər (Kubuswoningen) əyri dayanır, Erasmus (Erasmusbrug) Körpüsü Masa (Maas) çayını keçir, bazar, yaşayış və nəqliyyat eyni struktura yığılıb. Rotterdam （Rotterdam） sənə deyir ki, Hollandiyanın məkan hissi təkcə qədim şəhərlərə və kanallara aid deyil, həm də yenidən başlama cəsarətinə aiddir.

Daha cənubda Bredaya （Breda） getdikcə, futbol səsi daha yaxınlaşır. Van Dijk (Van Dijk) burada doğulub; şəhər böyük deyil, amma sabit bir meydança ab-havasına malikdir. NAC Breda (NAC Breda) sarı və qara rəngləri bar pəncərələrində görünür, yaşlı kişi pivə ilə müdafiə haqqında danışır, uşaqlar meydanın kənarında top qəbul etmə məşq edir. Breda （Breda） özünü futbol ulduzunun vətəni kimi qabartmır, amma Van Dijkın (Van Dijk) niyə hərəkət edən bir bəndə bənzədiyini anladır: o tələsik hər şeyi kəsib atmaq əvəzinə, əvvəlcə suyun gələcəyi istiqaməti, hücumçunun qaçmaq istədiyi məkanı tutur.

Hollandiyada futbol izləyərkən məni ən çox cəlb edən də budur. Gakpo (Gakpo) Eyndhoven （Eindhoven） PSV (PSV) sistemindən çıxıb; oynayarkən həmişə yarım saniyə qabaqda bir boşluq görür. Van Dijk (Van Dijk) isə cərimə meydançası önündəki qarışıqlığı bir neçə aydın xəttə çevirir. Əgər bir ölkə uşaqlıqdan su ilə məkan üçün mübarizə aparmağı, velosiped, qayıq, piyada və evin dar bir müstəvidə birgə yaşamağı öyrənirsə, onun oyunçuları da daha yaxşı bilirlər ki, məkan boşdan yaranmır – o, dizayn edilir, qabaqcadan görülür, addım-addım qazanılır.

Sonra Eyndhoven （Eindhoven） dəmir yolu stansiyasının xaricində PSV (PSV) gödəkçəsi geyinmiş bir qrup yeniyetmə gördüm. Çantalarını qapı dirəyi kimi yerləşdirib, meydanın kənarında üç-üç oynayırdılar. Gakpo (Gakpo) adı səslənəndə ulduz qışqırtısı deyil, daha çox yaxın məhəllədən uzaqlaşmış bir uşaqdan danışan yerli sakinin səsi idi. Van Dijk (Van Dijk) də belədir; onun gücü təkcə bədəndə deyil, vəziyyəti oxuya bilən sakit qabiliyyətindədir. Hollandiya futbolunun ən gözəl tərəfi Hollandiya şəhərləri kimi eynidir: əvvəlcə suyun hara axdığını müşahidə et, sonra topun hara getməli olduğuna qərar ver.

Hollandiyadan ayrılmazdan əvvəl yenidən Amsterdam （Amsterdam） kanallarının kənarına qayıtdım. Axşam suyu qaralmışdı, velosiped fənərləri bir-bir yanırdı, uzaqda kiçik meydançadan yenə o kəskin təkan səsi gəlirdi. Kimsə sahil boyu gəzirdi, bir qayıq körpünün altından keçdi, bir uşaq topu ayağının dibində dayandırıb komanda yoldaşının yerini gözləyirdi. O an su yolu ilə quru yolu gözlərimin önündə birləşdi. Hollandiya səyahətində ən unudulmaz şey tək bir mənzərə deyil, bu ölkənin daim nümayiş etdirdiyi bir şeydir: dünya sənə kifayət qədər məkan verməyəndə, bəndlər, təkərlər, kanallar və ötürmələrlə məkanı yenidən yarada bilərsən.